Cách điều trị sốt xuất huyết theo hướng dẫn của Bộ Y tế và WHO chi tiết

Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue (thuộc chi Flavivirus) gây ra với 4 type huyết thanh (DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4). Bệnh lây truyền chủ yếu qua vết đốt của muỗi cái thuộc chi Aedes, phổ biến nhất là Aedes aegypti và thứ hai là Aedes albopictus. Cơ chế bệnh sinh phức tạp, không chỉ do sự nhân lên của virus mà chủ yếu do phản ứng miễn dịch của cơ thể dẫn đến hiện tượng thoát huyết tương và rối loạn đông máu. Việc trang bị kiến thức về cách điều trị sốt xuất huyết theo hướng dẫn dựa trên y học bằng chứng và phác đồ cập nhật của Bộ Y tế là vô cùng cần thiết để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng, nhất là khi dịch bệnh có nguy cơ bùng phát.

Dịch sốt xuất huyết tại Việt Nam

Tại Việt Nam, sốt xuất huyết là một trong những bệnh truyền nhiễm lưu hành phổ biến, đặc biệt ở các tỉnh thành phía Nam. Bệnh có xu hướng gia tăng mạnh vào mùa mưa, thường từ tháng 6 đến tháng 11 (đỉnh dịch thường rơi vào tháng 9 - 10), do đây là thời điểm thuận lợi cho muỗi vằn Aedes aegypti sinh sôi và phát triển.

Sốt xuất huyết có thể diễn tiến từ thể nhẹ đến thể nặng. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, bệnh có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như sốc giảm thể tích do thoát huyết tương (thường xảy ra vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh), xuất huyết nặng (do giảm tiểu cầu và rối loạn đông máu nội mạch rải rác - DIC), suy đa tạng (suy gan cấp, suy thận cấp, viêm cơ tim, bệnh não do Dengue), thậm chí dẫn đến tử vong. Do đó, việc nhận biết sớm các dấu hiệu và có phương pháp xử trí đúng đắn là yếu tố quyết định.

Phân độ sốt xuất huyết theo WHO và Bộ Y tế Việt Nam

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế phân loại nhiễm virus Dengue thành 3 mức độ lâm sàng dựa trên các bằng chứng về sinh lý bệnh và tiên lượng để hỗ trợ cho việc chẩn đoán, theo dõi và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp cho từng bệnh nhân.

Sốt xuất huyết Dengue

Đây là thể bệnh có biểu hiện lâm sàng đa dạng nhưng chưa xuất hiện các dấu hiệu thoát huyết tương hay suy tạng. Bệnh nhân có biểu hiện sốt cao liên tục (≥ 38,5°C), kéo dài từ 2 đến 7 ngày. Kèm theo đó là các triệu chứng như nhức đầu dữ dội, đau hốc mắt, đau cơ, đau khớp, buồn nôn và phát ban. Về cận lâm sàng, chỉ số Hematocrit (HCT) thường bình thường, số lượng tiểu cầu bình thường hoặc giảm nhẹ, số lượng bạch cầu thường giảm. Ở giai đoạn này, bệnh nhân nếu không thuộc các nhóm nguy cơ cao (như nhũ nhi, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, hoặc người có bệnh lý nền như đái tháo đường, bệnh thận mãn tính) thường có thể được theo dõi và chăm sóc tại nhà.

Sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo

Giai đoạn này thường xảy ra vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, khi cơn sốt bắt đầu hạ. Đây là giai đoạn nguy hiểm, cần được theo dõi y tế chặt chẽ vì có thể chuyển biến nặng. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm: Đau bụng dữ dội ở vùng gan hoặc ấn đau vùng gan, nôn ói liên tục, chảy máu niêm mạc (chảy máu chân răng, chảy máu mũi, xuất huyết âm đạo bất thường hoặc tiểu máu), vật vã, lừ đừ, li bì, gan to và đau.

Sốt xuất huyết Dengue nặng (sốc Dengue)

Đây là thể bệnh nghiêm trọng nhất, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Hiện tượng tăng tính thấm thành mạch dẫn đến thoát huyết tương nghiêm trọng gây sốc giảm thể tích (sốc Dengue), tụt huyết áp hoặc huyết áp kẹt (hiệu số huyết áp tối đa và tối thiểu ≤ 20 mmHg). Bệnh nhân có thể bị ứ dịch ở màng phổi, ổ bụng gây khó thở. Các biểu hiện xuất huyết nặng như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, chảy máu nặng dưới da hoặc trong cơ và suy đa tạng (như tổn thương gan nặng với AST/ALT ≥ 1.000 U/L, suy thận cấp, rối loạn tri giác hoặc viêm cơ tim) có thể xảy ra. Bệnh nhân cần được cấp cứu tích cực tại các cơ sở y tế chuyên sâu.

Cách điều trị sốt xuất huyết Dengue theo Bộ Y tế

Hiện nay, chưa có thuốc đặc trị virus Dengue. Do đó, cách điều trị sốt xuất huyết theo hướng dẫn của Bộ Y tế chủ yếu tập trung vào việc điều trị triệu chứng, chăm sóc hỗ trợ và theo dõi chặt chẽ để phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo, ngăn ngừa biến chứng nặng.

Điều trị sốt xuất huyết nhẹ tại nhà

Đối với các trường hợp sốt xuất huyết thể nhẹ, không có dấu hiệu cảnh báo, bệnh nhân có thể được chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn của bác sĩ. Các biện pháp bao gồm:

• Nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường.
• Sử dụng Paracetamol đơn trị liệu để hạ sốt, liều dùng từ 10 - 15 mg/kg/lần, cách mỗi 4 - 6 giờ. Tổng liều không quá 60 mg/kg/24 giờ. Tuyệt đối không tự ý sử dụng Aspirin hoặc Ibuprofen vì các thuốc này ức chế chức năng tiểu cầu và gây kích ứng niêm mạc dạ dày, làm trầm trọng thêm tình trạng xuất huyết. Riêng Aspirin còn làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Reye ở trẻ em.
• Bù đủ nước và điện giải bằng cách uống nhiều nước, đặc biệt là dung dịch oresol, nước trái cây (nước dừa, nước cam), hoặc nước cháo loãng.
• Theo dõi sát các triệu chứng của bệnh và tái khám mỗi ngày hoặc theo lịch hẹn của bác sĩ.

Lưu ý đặc biệt: Trẻ sơ sinh dưới 28 ngày tuổi hoặc trẻ nhỏ dưới 3 tháng tuổi nếu có sốt ≥ 38,0°C cần được đưa đến bệnh viện ngay lập tức, không tự điều trị tại nhà do nguy cơ diễn tiến nặng cực kỳ nhanh chóng.

Điều trị sốt xuất huyết có dấu hiệu cảnh báo

Khi bệnh nhân xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo, cần phải nhập viện ngay lập tức để được theo dõi và điều trị. Tại bệnh viện, các bác sĩ sẽ đánh giá mức độ thoát huyết tương thông qua chỉ số dung tích hồng cầu (Hematocrit - HCT) và các dấu hiệu lâm sàng. Việc truyền dịch tĩnh mạch sẽ được chỉ định cẩn thận để bù lại lượng huyết tương đã mất, duy trì ổn định huyết động và tránh tình trạng quá tải dịch.

Điều trị sốt xuất huyết nặng

Các trường hợp sốt xuất huyết nặng với biểu hiện sốc, xuất huyết nghiêm trọng hoặc suy tạng cần được điều trị tại đơn vị hồi sức tích cực (ICU). Phác đồ điều trị tập trung vào chống sốc bằng điện giải đẳng trương (Lactated Ringer hoặc Normal Saline 0,9%) và chỉ dùng dung dịch cao phân tử khi sốc không đáp ứng với điện giải, điều chỉnh các rối loạn đông máu, điện giải, thăng bằng kiềm toan. Nếu có xuất huyết nặng, bệnh nhân có thể cần truyền máu và các chế phẩm máu. Việc hỗ trợ chức năng các cơ quan bị suy yếu cũng đóng vai trò quan trọng.

Điều trị sốt xuất huyết Dengue thể não

Đây là một biến chứng hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm của bệnh. Các biểu hiện có thể bao gồm co giật, rối loạn ý thức, hoặc hôn mê. Việc điều trị chủ yếu là hỗ trợ, bao gồm chống phù não, kiểm soát co giật, đảm bảo thông khí và tuần hoàn. Việc nắm rõ cách điều trị sốt xuất huyết theo hướng dẫn của Bộ Y tế giúp các cơ sở y tế có sự chuẩn bị tốt nhất cho những ca bệnh sốt xuất huyết Dengue nặng còn có thể gây tổn thương gan cấp (AST hoặc ALT ≥ 1.000 U/L) hoặc viêm cơ tim, suy thận cấp.

Khi nào bị sốt xuất huyết cần nhập viện?

Việc nhận biết thời điểm cần đến bệnh viện là cực kỳ quan trọng để tránh những hậu quả đáng tiếc. Bạn cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào sau đây:

• Đau bụng dữ dội và liên tục, đặc biệt là ở vùng gan.
• Nôn ói nhiều, không thể uống nước.
• Chảy máu bất kỳ đâu: Chảy máu chân răng, chảy máu cam, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc ra máu âm đạo bất thường ở phụ nữ.
• Người bệnh trở nên lừ đừ, mệt lả, li bì hoặc ngược lại, vật vã, bứt rứt, khó chịu.
• Tay chân lạnh, ẩm, huyết áp kẹp (hiệu số huyết áp tâm thu và tâm trương ≤ 20 mmHg) hoặc huyết áp tụt.
• Tiểu ít đi.
• Gan to > 2 cm dưới bờ sườn.

Dấu hiệu khỏi sốt xuất huyết

Sau khi qua giai đoạn nguy hiểm (thường từ ngày thứ 7 trở đi), bệnh sẽ bước vào giai đoạn hồi phục. Các dấu hiệu cho thấy bệnh nhân đang bình phục bao gồm:

• Hết sốt ít nhất 48 giờ mà không cần dùng thuốc hạ sốt.
• Tình trạng tổng thể tốt lên, người bệnh tỉnh táo, ăn uống ngon miệng hơn.
• Huyết động ổn định, mạch và huyết áp bình thường.
• Đi tiểu nhiều hơn.
• Xét nghiệm máu cho thấy số lượng tiểu cầu đang tăng trở lại và chỉ số hematocrit ổn định.
• Có thể xuất hiện "ban hồi phục" (các nốt xuất huyết xen kẽ các khoảng da lành, gây ngứa nhẹ).

Sốt xuất huyết là một bệnh lý nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu chúng ta có đủ kiến thức. Việc tuân thủ đúng các nguyên tắc và cách điều trị sốt xuất huyết theo hướng dẫn của WHO và Bộ Y tế không chỉ giúp bệnh nhân nhanh chóng hồi phục mà còn giảm thiểu tối đa nguy cơ biến chứng. Hãy luôn chủ động phòng bệnh bằng cách diệt lăng quăng, bọ gậy và tránh muỗi đốt, đồng thời theo dõi sát sức khỏe khi có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh để được can thiệp y tế kịp thời.