Dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ không nên bỏ qua

Cuộc sống bận rộn, áp lực công việc và lối sống thiếu lành mạnh khiến nhiều người trẻ chủ quan với các dấu hiệu bất thường của cơ thể. Trong khi đó, đột quỵ có thể xảy ra bất ngờ và không chừa một ai, kể cả những người đang ở độ tuổi sung sức nhất. Việc trang bị kiến thức về các dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ là bước đầu tiên để phòng ngừa và can thiệp kịp thời khi nguy hiểm xảy ra.

Tình trạng đột quỵ ở người trẻ tại Việt Nam

Đột quỵ không còn là bệnh lý chỉ gặp ở người cao tuổi. Trong những năm gần đây, đột quỵ ở người trẻ đang có xu hướng gia tăng rõ rệt, trở thành vấn đề sức khỏe đáng lo ngại tại Việt Nam và trên thế giới. Cụ thể:

Đột quỵ ở người trẻ thường được xác định ở nhóm đối tượng dưới 45 tuổi, xảy ra do xuất huyết não hoặc tắc nghẽn mạch máu não. Đây là tình trạng cấp cứu y khoa nguy hiểm, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề nếu không được xử trí kịp thời. Nếu trước đây đột quỵ chủ yếu xuất hiện ở người trung niên và cao tuổi (trên 65 tuổi), thì hiện nay bệnh đang ngày càng trẻ hóa. Theo thống kê của Bộ Y tế Việt Nam, người trẻ và người trung niên chiếm khoảng 1/3 tổng số ca đột quỵ tại Việt Nam.

Tỷ lệ đột quỵ ở người trẻ tăng trung bình khoảng 2% mỗi năm. Đáng chú ý, số ca mắc ở nam giới cao gấp khoảng 4 lần nữ giới, cho thấy sự khác biệt rõ rệt về yếu tố nguy cơ và lối sống.

Theo báo cáo năm 2022 của Hội Đột quỵ Thế giới, có hơn 16% ca đột quỵ mới xảy ra ở nhóm tuổi từ 15 - 49 trên tổng số 12,2 triệu ca mỗi năm. Trong khoảng 6,5 triệu ca tử vong do đột quỵ toàn cầu, 6% là người trẻ.

Mặc dù nguy cơ đột quỵ tăng theo tuổi tác, nhưng người trẻ không hề miễn nhiễm. Đột quỵ có thể xảy ra với bất kỳ ai, ở bất kỳ độ tuổi nào, nếu tồn tại các yếu tố nguy cơ và không được phòng ngừa đúng cách.

Dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ cần chú ý

Đột quỵ ở người trẻ thường xuất hiện đột ngột, tiến triển nhanh và dễ bị bỏ qua do tâm lý chủ quan, cho rằng bản thân còn trẻ và khỏe mạnh. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo đóng vai trò then chốt, giúp người bệnh được cấp cứu kịp thời, giảm nguy cơ tử vong và di chứng nặng nề. Dưới đây là những dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ cần đặc biệt lưu ý:

Méo miệng, nói ngọng, rối loạn ngôn ngữ

Một trong những dấu hiệu điển hình và dễ nhận biết nhất là méo miệng, lệch miệng, khuôn mặt mất cân đối. Người bệnh có thể gặp khó khăn khi nói, nói ngọng, nói dính chữ hoặc thay đổi giọng nói rõ rệt. Trong nhiều trường hợp nặng, người bệnh không thể nói được những câu đơn giản, không diễn đạt được suy nghĩ dù vẫn tỉnh táo.

Đau đầu dữ dội, bất thường

Cơn đau đầu do đột quỵ thường xuất hiện đột ngột, dữ dội, khác hẳn các cơn đau đầu thông thường. Đau có thể kéo dài, không thuyên giảm dù đã dùng thuốc giảm đau. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải mọi ca đột quỵ đều có đau đầu, nên việc không đau đầu không đồng nghĩa với việc loại trừ nguy cơ đột quỵ.

Yếu liệt hoặc chảy xệ một bên mặt

Người trẻ bị đột quỵ có thể xuất hiện tình trạng liệt nửa mặt, một bên mặt chảy xệ rõ rệt. Khi yêu cầu cười hoặc nhe răng, khuôn mặt bị méo, hai bên không cân xứng. Đây là dấu hiệu cảnh báo sớm liên quan đến tổn thương thần kinh não.

Yếu liệt tay chân, khó vận động

Dấu hiệu này thường biểu hiện bằng yếu hoặc liệt một bên cơ thể, đặc biệt là tay và chân cùng bên. Người bệnh có thể không nâng được cả hai tay lên cao cùng lúc, cầm nắm đồ vật khó khăn, bước đi loạng choạng hoặc mất thăng bằng đột ngột.

Rối loạn thị giác

Đột quỵ ở người trẻ có thể gây mờ mắt, nhìn đôi, hoa mắt, mất thị lực tạm thời hoặc vĩnh viễn ở một hoặc cả hai mắt. Triệu chứng này có thể xuất hiện nhanh chóng và khiến người bệnh mất phương hướng, dễ té ngã.

Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA)

Khoảng 12% bệnh nhân từng xuất hiện cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) trong vòng 90 ngày trước khi xảy ra đột quỵ thực sự. TIA còn được gọi là “đột quỵ nhỏ”, với các triệu chứng giống đột quỵ như đau đầu dữ dội, nói khó, yếu liệt tay chân hoặc mờ mắt. Do các dấu hiệu này thường tự hết nhanh, nhiều người chủ quan bỏ qua và không đi khám, bỏ lỡ cơ hội phòng ngừa đột quỵ nguy hiểm.

Yếu tố nguy cơ dẫn đến đột quỵ ở người trẻ tuổi

Đột quỵ ở người trẻ không xảy ra ngẫu nhiên mà thường liên quan đến nhiều yếu tố nguy cơ tích tụ theo thời gian. Lối sống hiện đại, chế độ ăn uống thiếu khoa học và một số bệnh lý nền là những nguyên nhân khiến độ tuổi mắc đột quỵ ngày càng trẻ hóa. Dưới đây là các yếu tố nguy cơ phổ biến cần đặc biệt lưu ý:

Rối loạn chuyển hóa mỡ máu

Người trẻ hiện nay có nguy cơ cao bị rối loạn lipid máu do thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh, thực phẩm chiên rán, đồ ăn chế biến sẵn giàu chất béo xấu. Tình trạng này làm tăng cholesterol và triglyceride trong máu, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch. Đặc biệt, tỷ lệ Apolipoprotein B/Apolipoprotein A-I (ApoB/ApoA-I) tăng cao có liên quan mật thiết đến nguy cơ nhồi máu não và các bệnh lý mạch máu não nghiêm trọng.

Béo phì, lười vận động

Lối sống ít vận động, ngồi lâu trước máy tính, thiếu thời gian tập thể dục khiến tỷ lệ thừa cân, béo phì ở người trẻ gia tăng nhanh chóng. Nhiều nghiên cứu cho thấy, người có BMI trên 30 hoặc vòng eo lớn hơn 80 cm có nguy cơ đột quỵ cao hơn nhiều lần so với người duy trì cân nặng hợp lý. Béo phì còn kéo theo nhiều rối loạn chuyển hóa khác, làm tăng gánh nặng cho hệ tim mạch và não bộ.

Tăng huyết áp

Tăng huyết áp không còn là bệnh lý riêng của người cao tuổi. Việc tiêu thụ quá nhiều muối từ thức ăn đóng hộp, thực phẩm chế biến sẵn cùng thói quen sinh hoạt thiếu lành mạnh khiến nhiều người trẻ mắc tăng huyết áp mà không hề hay biết. Đây là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đột quỵ, đặc biệt là đột quỵ xuất huyết não.

Đái tháo đường

Thói quen ăn uống nhiều đường, thường xuyên sử dụng bánh kẹo, nước ngọt, trà sữa khiến tỷ lệ đái tháo đường ở người trẻ tăng nhanh. Bệnh đái tháo đường gây tổn thương lớp nội mạc mạch máu, tạo điều kiện cho mỡ máu lắng đọng và hình thành mảng xơ vữa, làm hẹp lòng mạch. Từ đó, nguy cơ tắc mạch và đột quỵ não tăng lên rõ rệt.

Sử dụng rượu bia và các chất kích thích

Uống nhiều rượu bia, đặc biệt là trong thời gian dài, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và chảy máu não. Do đặc thù công việc, giao tiếp xã hội hoặc thói quen sinh hoạt, nhiều người trẻ lạm dụng đồ uống có cồn, vô tình đẩy mình vào nhóm nguy cơ cao bị đột quỵ sớm.

Sử dụng thuốc tránh thai không đúng cách

Một số loại thuốc tránh thai chứa estrogen nếu sử dụng kéo dài, liều cao hoặc không theo chỉ định y tế có thể làm tăng huyết áp và nguy cơ đông máu. Việc lạm dụng thuốc tránh thai khẩn cấp, quan hệ tình dục không an toàn cũng được xem là yếu tố làm gia tăng nguy cơ đột quỵ do thiếu máu cục bộ ở phụ nữ trẻ.

Dị dạng mạch máu não

Dị dạng mạch máu não là nguyên nhân đột quỵ khá phổ biến ở người trẻ. Các mạch máu phát triển bất thường có thể tạo túi phình hoặc gây hẹp mạch, dẫn đến xuất huyết não hoặc nhồi máu não. Nếu không được phát hiện và điều trị sớm, tình trạng này dễ để lại di chứng nặng nề.

Hút thuốc lá thường xuyên

Thuốc lá chứa hơn 7.000 chất độc hại, khi xâm nhập vào cơ thể sẽ gây tổn thương thành mạch, thúc đẩy xơ vữa động mạch và làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông. Người trẻ hút thuốc lá thường xuyên có nguy cơ đột quỵ cao hơn nhiều lần so với người không hút.

Nhận diện sớm và kiểm soát các yếu tố nguy cơ trên là chìa khóa quan trọng giúp phòng ngừa đột quỵ ở người trẻ, bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Đột quỵ ở người trẻ bao gồm những loại nào?

Đột quỵ ở người trẻ không chỉ có một dạng duy nhất mà được phân loại dựa trên cơ chế tổn thương mạch máu não. Việc hiểu rõ từng loại đột quỵ sẽ giúp nhận biết sớm mức độ nguy hiểm, từ đó chủ động phòng ngừa và xử trí kịp thời khi có dấu hiệu bất thường. Hiện nay, đột quỵ ở người trẻ chủ yếu bao gồm các dạng sau:

Đột quỵ do xuất huyết não

Đột quỵ do xuất huyết não là dạng đột quỵ chiếm khoảng 15% tổng số trường hợp, xảy ra khi thành mạch máu não bị yếu, xơ cứng hoặc phình giãn và đột ngột bị nứt, vỡ. Máu tràn ra ngoài mạch gây chèn ép mô não, làm tổn thương tế bào não nghiêm trọng. Đột quỵ xuất huyết não thường diễn tiến nhanh, triệu chứng nặng và có tỷ lệ tử vong cao, đặc biệt nếu không được cấp cứu kịp thời. Ở người trẻ, tình trạng này thường liên quan đến tăng huyết áp không kiểm soát, dị dạng mạch máu não hoặc lạm dụng rượu bia.

Đột quỵ do thiếu máu não cục bộ

Đột quỵ do thiếu máu não cục bộ là dạng phổ biến nhất, chiếm khoảng 85% các trường hợp đột quỵ. Nguyên nhân chủ yếu là do cục máu đông hình thành trong lòng mạch hoặc từ nơi khác di chuyển lên não, gây tắc nghẽn dòng máu nuôi dưỡng tế bào não. Khi não thiếu oxy và dưỡng chất, các tế bào não nhanh chóng bị tổn thương hoặc hoại tử. Ở người trẻ, đột quỵ thiếu máu não cục bộ thường liên quan đến rối loạn mỡ máu, hút thuốc lá, béo phì, đái tháo đường hoặc rối loạn đông máu.

Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA – “đột quỵ nhẹ”)

Đây là tình trạng tắc nghẽn mạch máu não tạm thời, sau đó dòng máu tự lưu thông trở lại, thường diễn ra trong vòng dưới 1 giờ. Các triệu chứng có thể giống đột quỵ như méo miệng, nói khó, yếu liệt tay chân nhưng nhanh chóng biến mất. Tuy không gây tổn thương não lâu dài, TIA được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm cho một cơn đột quỵ thực sự trong tương lai nếu không được thăm khám và điều trị dự phòng kịp thời.

Biến chứng đột quỵ ở người trẻ

Đột quỵ ở người trẻ là tình trạng y khoa đặc biệt nghiêm trọng, không chỉ đe dọa tính mạng mà còn để lại nhiều biến chứng nặng nề, lâu dài. Nếu không được cấp cứu và điều trị kịp thời, người bệnh có thể phải đối mặt với suy giảm chức năng vĩnh viễn, ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống cá nhân, gia đình và xã hội. Những biến chứng thường gặp ở người trẻ bị đột quỵ bao gồm:

• Liệt và co cứng chi: Người bệnh có thể bị liệt tay, chân, liệt nửa người hoặc nặng hơn là liệt cả hai tay và hai chân. Tình trạng co cứng cơ khiến việc vận động trở nên khó khăn, đau đớn và cần phục hồi chức năng lâu dài.
• Suy giảm khả năng vận động: Sau đột quỵ, nhiều người trẻ không thể đi lại, đứng lên hay thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày như trước, phải phụ thuộc vào người chăm sóc.
• Rối loạn ngôn ngữ: Tổn thương não do đột quỵ có thể gây mất hoặc suy giảm khả năng nói, nói ngọng, khó diễn đạt suy nghĩ. Một số trường hợp rối loạn ngôn ngữ kéo dài vĩnh viễn.
• Rối loạn nuốt và nhai: Người bệnh gặp khó khăn khi ăn uống, dễ bị nghẹn, trào ngược thức ăn lên mũi hoặc đường thở, làm tăng nguy cơ viêm phổi hít.
• Phù não: Phù não sau đột quỵ làm cản trở dòng máu và oxy lên não, có thể khiến tình trạng tổn thương não trở nên nghiêm trọng hơn.
• Biến chứng hô hấp: Viêm phổi là biến chứng thường gặp, với các biểu hiện như khó thở, ho nhiều đờm, sốt, ớn lạnh, đặc biệt ở người nằm lâu, ít vận động.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu: Do phải đặt ống thông tiểu hoặc hạn chế vận động, người bệnh dễ bị tiểu buốt, tiểu rắt, đau rát hoặc tiểu ra máu.
• Động kinh, co giật: Tổn thương não có thể gây động kinh sau đột quỵ, làm tăng nguy cơ chấn thương và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt.
• Huyết khối tĩnh mạch sâu: Việc nằm lâu, ít vận động làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông ở chân, có thể gây thuyên tắc phổi nguy hiểm.
• Rối loạn tâm lý: Trầm cảm, lo âu, mất hứng thú với cuộc sống, cảm giác tự ti, vô dụng và trở thành gánh nặng cho gia đình là những hậu quả tâm lý thường gặp ở người trẻ sau đột quỵ.

Nghiêm trọng hơn, nếu không được cấp cứu kịp thời, người trẻ bị đột quỵ có thể rơi vào tình trạng sống thực vật, kéo theo chi phí điều trị lớn và áp lực nặng nề cho gia đình và xã hội, thậm chí tử vong.

Cách phòng ngừa đột quỵ ở người trẻ

Trong bối cảnh đột quỵ ngày càng trẻ hóa, việc chủ động phòng ngừa từ sớm đóng vai trò vô cùng quan trọng. Đột quỵ không chỉ xảy ra do tuổi tác mà còn liên quan mật thiết đến lối sống, thói quen sinh hoạt và các bệnh lý nền. Để giảm nguy cơ đột quỵ ở người trẻ, cần duy trì lối sống khoa học và kiểm soát sức khỏe toàn diện thông qua những biện pháp sau:

• Duy trì giấc ngủ khoa học: Hạn chế thức khuya, ngủ đủ và ngủ đúng giờ giúp cơ thể phục hồi, ổn định huyết áp và giảm căng thẳng thần kinh. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài làm tăng nguy cơ rối loạn tim mạch và đột quỵ.
• Quản lý căng thẳng, áp lực: Sắp xếp thời gian làm việc và nghỉ ngơi hợp lý, tránh stress kéo dài. Nên thư giãn bằng các hoạt động như thiền, yoga, nghe nhạc hoặc đi bộ nhẹ nhàng để cân bằng tinh thần.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Ưu tiên ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, cá và thực phẩm giàu chất xơ. Hạn chế đồ ăn chiên rán, nhiều dầu mỡ, cholesterol và chất béo bão hòa. Tránh sử dụng rượu bia, nước ngọt có gas và các loại đồ uống chứa cồn.
• Nói không với chất kích thích: Tuyệt đối không hút thuốc lá, hạn chế cà phê liều cao và tránh xa các chất kích thích gây hại cho mạch máu và hệ thần kinh.
• Tăng cường vận động thể chất: Duy trì thói quen tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần. Các hoạt động như đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe giúp cải thiện tuần hoàn máu và kiểm soát cân nặng hiệu quả. Hạn chế ngồi lâu một chỗ, đặc biệt với người làm việc văn phòng.
• Kiểm soát các bệnh lý nền: Chủ động theo dõi và điều trị tốt các bệnh như tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu – những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đột quỵ.
• Khám sức khỏe và tầm soát định kỳ: Thăm khám sức khỏe tổng quát và tầm soát nguy cơ đột quỵ định kỳ giúp phát hiện sớm các bất thường, từ đó có biện pháp phòng ngừa và can thiệp kịp thời.

Cách điều trị đột quỵ ở người trẻ như thế nào?

Điều trị đột quỵ ở người trẻ đòi hỏi xử trí khẩn cấp, chính xác và cá thể hóa theo từng trường hợp cụ thể. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào loại đột quỵ (thiếu máu não hay xuất huyết não), nguyên nhân gây bệnh và đặc biệt là thời gian người bệnh được đưa đến cơ sở y tế. Dưới đây là các phương pháp điều trị đột quỵ thường được áp dụng:

Điều trị bằng thuốc tiêu sợi huyết

Với các trường hợp đột quỵ thiếu máu não cục bộ, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (rTPA). Thuốc có tác dụng hoạt hóa plasmin, giúp làm tan cục huyết khối gây tắc mạch não. Hiệu quả điều trị cao nhất khi thuốc được sử dụng trong 3 – 4,5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng, một số trường hợp có thể mở rộng đến 6 giờ. Việc dùng thuốc đúng thời điểm giúp giảm nguy cơ tàn tật và cải thiện khả năng phục hồi chức năng cho người bệnh.

Can thiệp nội mạch điều trị đột quỵ

Bên cạnh điều trị bằng thuốc, can thiệp nội mạch là phương pháp hiện đại, được áp dụng rộng rãi trong điều trị đột quỵ ở người trẻ, đặc biệt khi mạch máu bị tắc lớn hoặc không đáp ứng tốt với thuốc tiêu sợi huyết. Các kỹ thuật can thiệp bao gồm lấy huyết khối trực tiếp để tái thông mạch máu não, tiêu sợi huyết tại chỗ khi cục máu đông chưa được loại bỏ hoàn toàn, hoặc đặt stent động mạch não trong trường hợp mạch bị hẹp, xơ vữa nặng nhằm duy trì dòng máu lưu thông ổn định và hạn chế tái tắc mạch.

Phẫu thuật trong đột quỵ xuất huyết não

Đối với đột quỵ do xuất huyết não, phẫu thuật thường được chỉ định nhằm cầm máu, lấy khối máu tụ và giải áp vùng não bị chèn ép. Các phương pháp phẫu thuật có thể bao gồm kẹp mạch máu đang chảy, phẫu thuật cắt dị dạng động – tĩnh mạch (AVM) hoặc phẫu thuật bóc tách mạch cảnh. Mục tiêu của phẫu thuật là loại bỏ nguyên nhân gây vỡ mạch, giảm tổn thương não và tăng cơ hội sống sót cho người bệnh.

Thuyên tắc nội mạch bằng coil (Coiling)

Phương pháp coiling sử dụng các vòng xoắn kim loại để bít túi phình mạch máu não bị vỡ, ngăn không cho máu tiếp tục tràn ra mô não. Đây là kỹ thuật can thiệp ít xâm lấn, mang lại hiệu quả cao và được đánh giá là một trong những phương pháp điều trị tối ưu đối với đột quỵ xuất huyết não ở người trẻ.

Xạ phẫu lập thể

Xạ phẫu lập thể là phương pháp điều trị hiện đại, sử dụng tia xạ năng lượng cao tác động chính xác vào vùng dị dạng mạch máu não. Phương pháp này đặc biệt phù hợp với các dị dạng mạch nằm sâu trong não hoặc gần những vùng não có chức năng quan trọng, giúp hạn chế tối đa tổn thương mô não lành.

Trước khi lựa chọn phương pháp điều trị, người bệnh sẽ được chỉ định chụp CT hoặc MRI não, kết hợp các xét nghiệm cần thiết để xác định nguyên nhân, mức độ tổn thương và tình trạng sức khỏe tổng thể, từ đó xây dựng phác đồ điều trị phù hợp và hiệu quả nhất.

Đột quỵ ở người trẻ không phải là hiếm gặp và hậu quả để lại có thể kéo dài suốt đời nếu không được xử lý kịp thời. Khi cơ thể xuất hiện những dấu hiệu như méo miệng, nói khó, yếu liệt tay chân, đau đầu dữ dội hay rối loạn thị giác, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay lập tức. Phát hiện sớm dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ và cấp cứu đúng thời điểm không chỉ giúp cứu sống người bệnh mà còn giảm thiểu tối đa nguy cơ tàn tật và biến chứng lâu dài.