Tắc mạch máu não: Nguyên nhân gây bệnh và phương pháp điều trị ngăn ngừa di chứng

Tắc mạch máu não (Ischemic Stroke) hay còn gọi là nhồi máu não, xảy ra khi một động mạch cấp máu cho não bị tắc nghẽn. Khi dòng máu bị chặn lại, các tế bào não tại vùng đó sẽ bị thiếu oxy và glucose (nhiên liệu hoạt động chính của não).

Chỉ trong vòng vài phút thiếu máu nuôi, các tế bào thần kinh bắt đầu chết đi và không thể hồi phục. Tùy thuộc vào vị trí mạch máu bị tắc và thời gian được cấp cứu, mức độ tổn thương có thể dao động từ nhẹ (như yếu tay chân thoáng qua) đến nặng (liệt nửa người vĩnh viễn hoặc tử vong). 

Khác với xuất huyết não (mạch máu bị vỡ), tắc mạch máu não có thể được điều trị hiệu quả bằng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối nếu bệnh nhân đến bệnh viện sớm.

Những dấu hiệu và triệu chứng của tắc mạch máu não​ 

Triệu chứng của tắc mạch máu não thường xuất hiện rất đột ngột và diễn tiến nhanh. Quy tắc F.A.S.T là công cụ hữu hiệu giúp cộng đồng nhận diện sớm các dấu hiệu này:

• Méo miệng (Face): Một bên mặt của người bệnh bị rủ xuống, nhân trung lệch sang một bên, đặc biệt rõ khi cười hoặc nhe răng.
• Yếu tay chân (Arm): Cảm giác tê bì hoặc yếu liệt ở một bên cánh tay hoặc chân. Người bệnh không thể giơ hai tay lên đều nhau hoặc một tay bị rơi xuống nhanh chóng.
• Rối loạn ngôn ngữ (Speech): Giọng nói thay đổi, nói ngọng, nói lắp bắp, không diễn đạt được ý muốn hoặc không hiểu lời người khác nói.
• Thời gian (Time): Ngay khi thấy các dấu hiệu trên, cần gọi cấp cứu ngay lập tức.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh tắc mạch máu não​ 

Nếu không được tái thông mạch máu kịp thời, vùng não bị hoại tử sẽ lan rộng và gây ra các di chứng nặng nề về thể chất lẫn tinh thần. Các biến chứng thường gặp bao gồm:

• Phù não: Vùng não bị tổn thương sưng lên gây tăng áp lực nội sọ, đe dọa chèn ép các cấu trúc quan trọng khác của não.
• Liệt vận động: Người bệnh có thể bị liệt nửa người (bên đối diện với vùng não tổn thương), mất khả năng đi lại hoặc cử động tinh vi của bàn tay.
• Rối loạn nuốt: Cơ hầu họng bị liệt khiến bệnh nhân khó nuốt, dễ bị sặc thức ăn vào phổi gây viêm phổi hít.
• Sa sút trí tuệ: Suy giảm khả năng nhận thức, mất trí nhớ và thay đổi tính cách.
• Huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới (DVT): Do nằm bất động lâu ngày, cục máu đông có thể hình thành ở chân và di chuyển lên phổi gây thuyên tắc phổi.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Tắc mạch máu não là một tình trạng tối khẩn cấp. Mỗi phút trôi qua, có khoảng 2 triệu tế bào thần kinh bị chết đi. Do đó, bạn cần gọi ngay cho trung tâm cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện có khả năng điều trị đột quỵ gần nhất ngay khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào, kể cả khi các triệu chứng đó tự biến mất sau vài phút (cơn thoáng thiếu máu não).

Cơ chế gây tắc mạch máu não được chia thành hai nhóm nguyên nhân chính dựa trên nguồn gốc của cục máu đông:

• Huyết khối tại chỗ (Thrombosis): Nguyên nhân chủ yếu là do xơ vữa động mạch. Các mảng bám chứa cholesterol tích tụ lâu ngày trên thành mạch làm hẹp lòng mạch. Khi mảng xơ vữa này nứt vỡ, cơ thể sẽ kích hoạt quá trình đông máu tạo thành cục huyết khối lấp kín lòng mạch ngay tại vị trí đó.
• Huyết tắc từ xa (Embolism): Cục máu đông hình thành ở một nơi khác trong cơ thể (thường là từ tim) sau đó trôi theo dòng máu lên não và kẹt lại tại các mạch máu nhỏ. Nguyên nhân hàng đầu của tình trạng này là bệnh rung nhĩ (một dạng rối loạn nhịp tim) hoặc bệnh van tim.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh tắc mạch máu não​? 

Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng tần suất tăng dần theo thời gian. Nhóm đối tượng có nguy cơ cao bao gồm:

• Người cao tuổi, đặc biệt là người trên 55 tuổi.
• Nam giới có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nữ giới ở độ tuổi trẻ và trung niên.
• Người có tiền sử gia đình (bố mẹ hoặc anh chị em ruột) từng bị đột quỵ hoặc mắc các bệnh tim mạch sớm.
• Người từng bị đột quỵ hoặc có cơn thoáng thiếu máu não trong quá khứ.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh tắc mạch máu não​ 

Các bệnh lý nền và lối sống thiếu khoa học là những yếu tố thúc đẩy quá trình hình thành cục máu đông và xơ vữa động mạch. Các yếu tố nguy cơ bao gồm:

• Tăng huyết áp: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tổn thương thành mạch máu.
• Đái tháo đường: Đường huyết cao gây viêm và tổn thương hệ thống mạch máu toàn thân.
• Rối loạn mỡ máu: Nồng độ Cholesterol LDL (xấu) cao và Triglyceride cao làm tăng tốc độ hình thành mảng xơ vữa.
• Hút thuốc lá: Nicotine và hóa chất trong khói thuốc làm co mạch, tăng độ nhớt của máu và phá hủy lớp nội mô mạch máu.
• Béo phì và ít vận động: Làm tăng nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa và các bệnh lý tim mạch đi kèm.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán tắc mạch máu não​ 

Tại bệnh viện, các bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện quy trình "Code Stroke" (quy trình cấp cứu đột quỵ) để chẩn đoán và xử trí nhanh nhất. Các phương pháp bao gồm:

• Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) sọ não: Đây là chỉ định đầu tay để phân biệt giữa tắc mạch máu não và xuất huyết não, từ đó quyết định phương án dùng thuốc tiêu sợi huyết.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI) não: Cho hình ảnh chi tiết hơn để phát hiện các ổ nhồi máu nhỏ hoặc nhồi máu ở giai đoạn rất sớm mà CT chưa thấy rõ.
• Siêu âm Doppler mạch cảnh: Đánh giá mức độ hẹp và mảng xơ vữa tại động mạch cảnh vùng cổ.
• Điện tâm đồ (ECG) và Siêu âm tim: Giúp tìm kiếm nguồn gốc cục máu đông từ tim (như rung nhĩ hay huyết khối buồng tim).
• Xét nghiệm máu: Kiểm tra đường huyết, đông máu cơ bản và bộ mỡ máu.

Phương pháp điều trị tắc mạch máu não​ hiệu quả 

Mục tiêu tối thượng của điều trị là tái thông mạch máu bị tắc càng sớm càng tốt để cứu vùng não đang hấp hối (vùng tranh tối tranh sáng) với các phương pháp tái tưới máu cấp cứu, cụ thể:

• Thuốc tiêu sợi huyết (r-tPA): Thuốc Alteplase được truyền qua đường tĩnh mạch để làm tan cục máu đông. Phương pháp này chỉ hiệu quả và an toàn khi được dùng trong vòng 4.5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng và sau khi đã loại trừ xuất huyết não.
• Lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học: Bác sĩ sử dụng ống thông luồn từ động mạch đùi lên não để kéo cục máu đông ra ngoài. Phương pháp này áp dụng cho các trường hợp tắc mạch máu lớn và có thể thực hiện trong vòng 6 giờ (hoặc mở rộng đến 24 giờ trong một số trường hợp đặc biệt).

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của tắc mạch máu não​ 

Chế độ sinh hoạt: 

Quá trình phục hồi sau đột quỵ yêu cầu sự kiên trì và hỗ trợ từ gia đình. Người bệnh cần lưu ý:

• Tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị thuốc của bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc ngay cả khi cảm thấy khỏe.
• Tập vật lý trị liệu sớm để phục hồi chức năng vận động và ngăn ngừa cứng khớp.
• Tham gia trị liệu ngôn ngữ nếu có di chứng nói khó.

Chế độ dinh dưỡng:

Mặt khác, người bệnh nên áp dụng lưu ý về chế độ dinh dưỡng như sau:

• Áp dụng chế độ ăn nhạt (giảm muối) để kiểm soát huyết áp.
• Tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt.
• Hạn chế mỡ động vật, nội tạng và thực phẩm chế biến sẵn.

Phương pháp phòng ngừa tắc mạch máu não​ hiệu quả 

Phòng ngừa tình trạng tắc mạch máu não dựa hoàn toàn vào việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch, bao gồm:

• Ổn định huyết áp: Đây là biện pháp quan trọng nhất. Sau giai đoạn cấp, cần kiểm soát huyết áp về dưới 140/90 mmHg, theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị và tình trạng cụ thể của bệnh nhân.
• Kiểm soát đường huyết và mỡ máu: Khám sức khỏe định kỳ để theo dõi và điều chỉnh các chỉ số này về mức an toàn.
• Tầm soát rung nhĩ: Người lớn tuổi nên đo điện tim định kỳ để phát hiện các rối loạn nhịp tim tiềm ẩn.
• Vận động thể lực: Tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày (đi bộ, đạp xe, bơi lội) để tăng cường sức khỏe hệ mạch máu.
• Duy trì cân nặng lý tưởng: Giảm cân nếu bạn đang bị thừa cân hoặc béo phì.

Tắc mạch máu não là một biến cố y khoa nghiêm trọng có thể thay đổi hoàn toàn cuộc sống của người bệnh và gia đình. Tuy nhiên, phần lớn các ca đột quỵ đều có thể phòng ngừa được thông qua việc thay đổi lối sống và kiểm soát tốt sức khỏe tim mạch. Hãy chủ động tầm soát các yếu tố nguy cơ và ghi nhớ quy tắc F.A.S.T để bảo vệ bản thân và những người xung quanh trước căn bệnh nguy hiểm này.