Hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa: Nguyên nhân, triệu chứng và điều trị

Hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa là gì?

Hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa là tình trạng áp lực trong hệ tĩnh mạch cửa tăng cao bất thường, bao gồm tĩnh mạch cửa và mạng lưới các tĩnh mạch đưa máu từ dạ dày, ruột, lách và tụy về gan. Trên lâm sàng, tình trạng này thường được xác định khi chênh áp tĩnh mạch gan (HVPG) vượt quá 5 mmHg và được coi là có ý nghĩa lâm sàng khi HVPG ≥ 10 mmHg. Ở người khỏe mạnh, máu từ các cơ quan tiêu hóa đi qua gan để được lọc trước khi trở về tim. Khi dòng máu qua gan bị cản trở hoặc chậm lại, áp lực trong hệ tĩnh mạch cửa tăng lên, buộc máu phải chuyển hướng qua các tĩnh mạch nhỏ hơn. Điều này làm các tĩnh mạch giãn, thành mạch mỏng và yếu đi, có thể dẫn đến cổ trướng, xuất huyết tiêu hóa và nhiều biến chứng nguy hiểm khác.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa

Ở giai đoạn đầu, bệnh có thể không có triệu chứng rõ ràng. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể gặp:

• Bụng to, căng chướng kèm tăng cân nhanh do tích tụ dịch trong ổ bụng (cổ trướng).
• Sưng phù cẳng chân, bàn chân do ứ dịch.
• Lách to, gây cảm giác đau hoặc tức vùng bụng trên bên trái.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản hoặc dạ dày - đây là biến chứng nguy hiểm cần cấp cứu ngay.
• Dễ bầm tím hoặc chảy máu kéo dài do giảm tiểu cầu và rối loạn đông máu.
• Nổi các tĩnh mạch ngoằn ngoèo trên thành bụng (tuần hoàn bàng hệ).
• Lú lẫn, giảm khả năng tập trung hoặc thay đổi ý thức do bệnh não gan (ở giai đoạn nặng).

Lưu ý: Người mắc bệnh gan mạn tính có thể đồng thời xuất hiện vàng da, vàng mắt, mệt mỏi hoặc sụt cân do bệnh gan sẵn có, chứ không phải do tăng áp lực tĩnh mạch cửa đơn thuần.

Biến chứng của hội chứng tăng áp tĩnh mạch cửa

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tăng áp lực tĩnh mạch cửa có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm, bao gồm:

• Xuất huyết tiêu hóa: Do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản hoặc dạ dày. Đây là biến chứng thường gặp và có thể đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.
• Thiếu máu: Do mất máu từ các đợt xuất huyết tiêu hóa.
• Cổ trướng và viêm phúc mạc do vi khuẩn tự phát: Dịch tích tụ trong ổ bụng (cổ trướng) có thể bị nhiễm khuẩn, gây sốt, đau bụng và làm tăng nguy cơ tử vong nếu không được điều trị sớm.
• Bệnh não gan: Người bệnh có thể xuất hiện giảm khả năng tập trung, lú lẫn, rối loạn ý thức và trong trường hợp nặng có thể hôn mê.
• Hội chứng gan - phổi: Một số người bệnh có thể bị giãn bất thường các mạch máu trong phổi, làm giảm khả năng trao đổi oxy, gây khó thở và giảm oxy máu.
• Hội chứng gan - thận: Là biến chứng nặng, xảy ra khi chức năng thận suy giảm ở người mắc bệnh gan tiến triển. Nếu không được điều trị kịp thời, tiên lượng rất xấu.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Bụng chướng nhanh, khó thở.
• Lú lẫn, ngủ gà hoặc thay đổi ý thức.
• Đau bụng nhiều, sốt kèm cổ trướng.
• Vàng da, vàng mắt ngày càng nặng.
• Phù chân ngày càng nặng.
• Người mắc bệnh gan mạn tính, đặc biệt là xơ gan, nên khám và theo dõi định kỳ để phát hiện sớm tăng áp lực tĩnh mạch cửa và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm.

Tăng áp lực tĩnh mạch cửa trước gan:

• Viêm tắc/huyết khối tĩnh mạch cửa/tĩnh mạch lách: Thường xảy ra trên phụ nữ mang thai, hậu sản, người già, bệnh nằm lâu, hội chứng nhiễm trùng nặng,....
• Hẹp hoặc dị dạng tĩnh mạch cửa bẩm sinh: Xuất hiện ngay khi người bệnh còn nhỏ.
• Khối u vùng bụng chèn ép tĩnh mạch cửa: Ung thư dạ dày, ung thư tụy, ung thư đại tràng, nang giả tụy,....

Tăng áp lực tĩnh mạch cửa tại gan: 

• Trước xoang (Presinusoidal): Cản trở tại các tiểu nhánh tĩnh mạch cửa trong gan, trước khi máu đi vào xoang gan như bệnh sán máng, xơ hóa khoảng cửa, xơ hóa gan bẩm sinh,...
• Tại xoang: Cản trở ngay tại xoang gan, là nguyên nhân thường gặp nhất, chủ yếu do xơ gan (viêm gan B, viêm gan C, nghiện rượu bia hoặc gan nhiễm mỡ), ngoài ra còn gặp trong bệnh lắng đọng amyloid hoặc thâm nhiễm gan do khối u,…
• Sau xoang: Cản trở sau xoang gan nhưng trước tĩnh mạch gan, như như hội chứng tắc nghẽn xoang gan hoặc bệnh tắc tĩnh mạch nhỏ của gan. 

Tăng áp lực tĩnh mạch cửa sau gan: Các nguyên nhân gây tắc nghẽn sau khi máu ra khỏi gan, như viêm màng ngoài tim co thắt, hội chứng Budd–Chiari, bệnh lý gây tăng áp lực lên tim phải (suy tim phải, hở van 3 lá,...).

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa

Một số đối tượng có nguy cơ cao mắc hội chứng này bao gồm:

• Người mắc xơ gan hoặc các bệnh gan mạn tính.
• Người nhiễm viêm gan B, viêm gan C.
• Người lạm dụng rượu bia kéo dài.
• Người mắc gan nhiễm mỡ tiến triển.
• Người bị huyết khối tĩnh mạch cửa, bệnh sán máng hoặc một số bệnh lý hiếm gặp ảnh hưởng đến gan và hệ tĩnh mạch cửa.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa

Các yếu tố có thể thay đổi:

• Uống nhiều rượu bia: Có thể gây tổn thương gan và dẫn đến xơ gan - nguyên nhân chính gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
• Nhiễm trùng: Nhiễm viêm gan B hoặc viêm gan C kéo dài có thể làm tổn thương gan, dẫn đến xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
• Các bệnh lý góp phần gây tổn thương gan: Khi kết hợp với nhau, các bệnh như đái tháo đường, bệnh gan nhiễm mỡ, tăng cholesterol máu và tăng huyết áp có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa.

Các yếu tố không thể thay đổi:

• Bệnh di truyền: Một số bệnh gan di truyền trong gia đình, như bệnh thừa sắt (hemochromatosis) và bệnh Wilson, làm tăng nguy cơ tổn thương gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
• Bất thường bẩm sinh của mạch máu: Một số người sinh ra đã có cấu trúc tĩnh mạch cửa bất thường, làm tăng nguy cơ mắc tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Ví dụ, dị dạng động - tĩnh mạch, tĩnh mạch cửa có thể hẹp hơn bình thường.

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa

Tăng áp lực tĩnh mạch cửa thường chỉ được phát hiện khi người bệnh đã xuất hiện các biến chứng như giãn tĩnh mạch, xuất huyết tiêu hóa, lách to, vàng da, tụ dịch ổ bụng, rối loạn đông máu, bệnh não gan hoặc xơ gan. Bác sĩ thường chỉ định các xét nghiệm để xác định bệnh cũng như dự phòng các biến chứng:

• Nội soi đường tiêu hóa trên: Để tìm kiếm các tĩnh mạch bị giãn hoặc đang chảy máu.
• Chẩn đoán hình ảnh: Siêu âm (nhất là siêu âm Doppler đánh giá dòng chảy mạch máu), CT scan và MRI giúp quan sát tình trạng gan, chất lỏng cổ trướng và sự tắc nghẽn.
• Xét nghiệm máu: Đánh giá chức năng gan, thận, mức độ thiếu máu hoặc số lượng tiểu cầu.
• Đo độ đàn hồi của gan (FibroScan): Giúp đánh giá áp lực thông qua độ đàn hồi gan.
• Đo chênh lệch áp lực tĩnh mạch gan (HVPG): Là "tiêu chuẩn vàng" để xác định độ áp lực chính xác nhất, dù thủ thuật này xâm lấn và không phải lúc nào cũng cần thiết.

Điều trị

Mục tiêu điều trị là giảm áp lực tĩnh mạch cửa, kiểm soát triệu chứng và ngăn chặn các đợt chảy máu:

• Điều trị bằng thuốc: Sử dụng thuốc chẹn beta không chọn lọc (như carvedilol, propranolol) nhằm giảm áp suất dòng máu, làm giảm nguy cơ giãn mạch chảy máu hoặc các thuốc co mạch. Các thuốc như Lactulose hay Rifaximin được dùng để điều trị chứng não gan.
• Can thiệp nội soi: Thắt các tĩnh mạch bị giãn bằng vòng cao su (EVL) hoặc tiêm chất xơ hóa để cầm máu hoặc phòng ngừa mạch máu vỡ.
• Thủ thuật can thiệp mạch máu: TIPS (Tạo luồng thông cửa - chủ trong gan qua tĩnh mạch cảnh), BRTO (hoặc PARTO/ CARTO).
• Phẫu thuật: Thực hiện tạo luồng thông máu nhân tạo (như phẫu thuật DSRS chuyển hướng tĩnh mạch lách sang thận), hoặc tiến hành thuyên tắc/ cắt bỏ lách.
• Ghép gan: Là phương pháp chữa trị triệt để và vĩnh viễn duy nhất dành cho những bệnh nhân suy gan tiến triển.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế diễn tiến hội chứng tăng áp tĩnh mạch cửa

Chế độ sinh hoạt

Bên cạnh điều trị bằng thuốc, việc duy trì lối sống phù hợp có thể giúp cải thiện sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống của người mắc hội chứng tăng áp tĩnh mạch cửa:

• Tái khám định kỳ: Giữ liên lạc với bác sĩ, tuân thủ lịch khám và tầm soát sức khỏe thường xuyên để theo dõi hiệu quả điều trị và phát hiện sớm biến chứng.
• Duy trì vận động nhẹ nhàng, phù hợp với tình trạng sức khỏe; tránh gắng sức quá mức.
• Sử dụng thuốc thận trọng: Cần uống thuốc đúng theo hướng dẫn của bác sĩ. Đặc biệt, luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại thuốc mới nào.
• Phòng ngừa và điều trị bệnh truyền nhiễm: Chủ động phòng ngừa lây nhiễm virus viêm gan B và C. Nếu bạn mắc viêm gan C, hãy tầm soát và điều trị sớm vì căn bệnh này thường có thể chữa khỏi bằng thuốc kháng virus.

Chế độ dinh dưỡng

Đối với người mắc hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa, chế độ ăn uống đóng vai trò rất quan trọng để quản lý bệnh và ngăn ngừa biến chứng:

• Ăn nhạt (ít muối/natri): Đây là yêu cầu quan trọng nhất giúp cơ thể không bị tích tụ chất lỏng, từ đó giảm nguy cơ bị cổ trướng (phù nề và tích nước trong ổ bụng).
• Tránh xa rượu bia: Việc ngừng uống rượu là bắt buộc để ngăn ngừa tổn thương gan tiến triển nặng hơn, đặc biệt là với những người mắc bệnh gan do rượu.

Hình 8. Tránh xa rượu bia giúp hạn chế tổn thương gan tiến triển nặng hơn

• Duy trì chế độ ăn lành mạnh: Một chế độ ăn uống tốt kết hợp với kiểm soát cân nặng hợp lý sẽ giúp cải thiện tình trạng bệnh, đặc biệt hiệu quả đối với các bệnh gan do rối loạn chuyển hóa.
• Thực đơn cá nhân hóa: Bạn nên tuân thủ một kế hoạch ăn uống được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thiết kế riêng để phù hợp với tình trạng bệnh lý cụ thể của mình.

Phòng ngừa hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa

Để phòng ngừa hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa, bạn có thể áp dụng một số biện pháp sau:

• Tiêm phòng viêm gan siêu vi đầy đủ.
• Hạn chế hoặc tránh uống rượu bia: Giúp giảm nguy cơ mắc bệnh gan, xơ gan và các biến chứng như tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
• Điều trị sớm các bệnh gan mạn tính.
• Duy trì cân nặng hợp lý, ăn uống lành mạnh và tập luyện thường xuyên để phòng ngừa gan nhiễm mỡ.
• Không tự ý sử dụng thuốc hoặc thảo dược có nguy cơ gây độc cho gan.
• Khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt ở người mắc bệnh gan mạn tính.