Rối loạn chuyển hóa là gì? Dấu hiệu nhận biết

Rối loạn chuyển hóa đang ngày càng phổ biến ở người trưởng thành do chế độ ăn nhiều đường, chất béo, ít vận động và căng thẳng kéo dài. Đây là sự rối loạn trong quá trình xử lý chất dinh dưỡng của cơ thể, khiến mức đường huyết, lipid máu hoặc hormone bị mất cân bằng. Nhận biết sớm các biểu hiện của rối loạn chuyển hóa sẽ giúp phòng ngừa hiệu quả các biến chứng nguy hiểm. Hãy cùng tìm hiểu về bệnh lý này qua bài viết dưới đây.

Rối loạn chuyển hóa là gì?

Rối loạn chuyển hóa là thuật ngữ mô tả nhóm bệnh lý xảy ra khi các quá trình chuyển hóa trong cơ thể, bao gồm chuyển hóa đường, chất béo, protein và năng lượng, không diễn ra bình thường. Đây là những cơ chế sinh học quan trọng giúp duy trì cân bằng nội môi, cung cấp năng lượng cho tế bào và loại bỏ sản phẩm thải.

Khi một mắt xích trong hệ thống chuyển hóa bị trục trặc, cơ thể có thể không phân giải, hấp thu hoặc sử dụng dinh dưỡng hiệu quả, dẫn đến tích tụ các chất độc hại hoặc thiếu hụt dưỡng chất thiết yếu. Tình trạng này có thể biểu hiện dưới nhiều dạng bệnh như rối loạn lipid máu, đái tháo đường, kháng insulin hoặc các bệnh chuyển hóa bẩm sinh.

Rối loạn chuyển hóa nếu không phát hiện và điều trị kịp thời có thể ảnh hưởng lâu dài đến chức năng tim mạch, gan thận, nội tiết và sức khỏe toàn thân.

Dấu hiệu nhận biết rối loạn chuyển hóa

Rối loạn chuyển hóa là nhóm bệnh có diễn tiến đa dạng, vì vậy các triệu chứng cũng thay đổi tùy theo loại rối loạn và mức độ ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa năng lượng trong cơ thể. Tuy nhiên, cơ thể sẽ sớm gửi tín hiệu cảnh báo khi các chất dinh dưỡng không được chuyển hóa đúng cách hoặc bị tích tụ quá mức. Các triệu chứng thường gặp:

• Mệt mỏi, uể oải kéo dài: Do tế bào không được cung cấp đủ năng lượng từ quá trình chuyển hóa, khiến người bệnh thiếu sức sống và giảm khả năng tập trung.
• Lờ đờ, giảm tỉnh táo: Năng lượng cung cấp cho hệ thần kinh không ổn định có thể gây giảm phản xạ và tinh thần chậm chạp.
• Khát nước nhiều: Một số rối loạn chuyển hóa gây rối loạn cân bằng chất lỏng và điện giải, dẫn đến tình trạng khát liên tục.
• Vàng da: Tích tụ bilirubin trong máu hoặc rối loạn chuyển hóa liên quan gan có thể làm da và mắt vàng bất thường.
• Tăng vòng eo, béo phì: Là dấu hiệu điển hình trong hội chứng chuyển hóa, khi cơ thể kháng insulin và tích tụ mỡ nội tạng.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân: Xảy ra khi cơ thể không hấp thu được năng lượng hoặc tăng phân giải chất dinh dưỡng.
• Co giật: Một số rối loạn chuyển hóa bẩm sinh hoặc nặng có thể gây rối loạn điện giải, giảm đường huyết dẫn đến co giật.

Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào trong số này, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, xét nghiệm và điều trị sớm nhằm hạn chế biến chứng về gan, thận, tim mạch hoặc thần kinh.

Biến chứng nguy hiểm của rối loạn chuyển hóa

Rối loạn chuyển hóa không chỉ gây ra những thay đổi âm thầm trong cơ thể mà còn là yếu tố nguy cơ dẫn đến nhiều bệnh lý mạn tính nguy hiểm. Khi các quá trình chuyển hóa đường, đạm, chất béo và năng lượng bị rối loạn kéo dài, cơ quan nội tạng và hệ thống mạch máu có thể bị tổn thương nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ tử vong nếu không được can thiệp kịp thời. Dưới đâu là một số biến chứng nguy hiểm của rối loạn chuyển hóa:

Bệnh tim mạch

Rối loạn chuyển hóa liên quan mật thiết đến tình trạng rối loạn lipid máu với nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-C và triglyceride tăng cao. Các chất béo dư thừa tích tụ trong lòng mạch gây xơ vữa động mạch, khiến lòng mạch hẹp lại và giảm lưu lượng máu nuôi tim. Điều này làm tăng nguy cơ:

• Đau thắt ngực;
• Nhồi máu cơ tim;
• Tắc động mạch và suy tim mạn.

Đây là nhóm biến chứng nguy hiểm nhất, chiếm tỷ lệ tử vong cao trong những người mắc hội chứng chuyển hóa.

Đái tháo đường tuýp 2

Khi cơ thể mất khả năng sử dụng insulin hiệu quả (đề kháng insulin), nồng độ glucose máu tăng cao kéo dài khiến người bệnh dễ tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2. Bệnh có thể gây ra hàng loạt biến chứng nghiêm trọng như:

• Mù lòa do tổn thương võng mạc;
• Suy thận;
• Tổn thương thần kinh ngoại biên;
• Loét chân và hoại tử.

Gan nhiễm mỡ, xơ gan

Tình trạng rối loạn chuyển hóa lipid khiến mỡ tích tụ quá mức trong tế bào gan, gây gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD). Khi không kiểm soát tốt, gan nhiễm mỡ có thể tiến triển thành:

• Viêm gan mạn tính;
• Xơ gan;
• Ung thư gan.

Bệnh gút

Sự tăng cao nồng độ axit uric máu do rối loạn chuyển hóa purin dẫn đến hình thành tinh thể urat ở khớp. Người bệnh thường bị:

• Đau khớp dữ dội;
• Sưng nóng đỏ các khớp, đặc biệt là ngón chân cái;
• Viêm khớp mạn và biến dạng khớp nếu không điều trị.

Loãng xương

Rối loạn chuyển hóa có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu và sử dụng canxi, vitamin D, khiến mật độ xương giảm dần. Người bệnh dễ đối mặt với:

• Gãy xương do loãng xương;
• Teo cơ;
• Biến dạng cột sống.

Cách điều trị rối loạn chuyển hóa

Rối loạn chuyển hóa là nhóm bệnh lý mạn tính có cơ chế phức tạp, liên quan đến sự rối loạn trong quá trình sử dụng năng lượng, đường, chất béo và protein của cơ thể. Vì vậy, điều trị cần tiếp cận đa chuyên khoa, kết hợp giữa thuốc, dinh dưỡng, vận động và thay đổi lối sống. Các phương pháp điều trị thường được áp dụng gồm:

• Điều trị bằng thuốc: Sử dụng các nhóm thuốc giúp điều chỉnh rối loạn chuyển hóa như insulin hoặc thuốc hạ đường huyết (Metformin), thuốc hạ lipid máu (Statin), thuốc kiểm soát huyết áp hoặc chống đông.
• Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng: Xây dựng thực đơn khoa học, giảm đường tinh luyện, chất béo bão hòa và muối; tăng cường chất xơ, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm giàu omega-3.
• Tập luyện thể dục thường xuyên: Duy trì hoạt động tối thiểu 30 phút/ngày giúp tăng tiêu hao năng lượng, cải thiện độ nhạy insulin, giảm mỡ máu và kiểm soát cân nặng.
• Quản lý cân nặng: Giảm cân có kiểm soát đối với người thừa cân/béo phì giúp giảm rõ rệt nguy cơ đái tháo đường, tim mạch và gan nhiễm mỡ.
• Thay đổi lối sống: Ngừng thuốc lá, hạn chế rượu bia, ngủ đủ giấc và kiểm soát stress giúp cải thiện hệ nội tiết và chuyển hóa năng lượng.
• Khám sức khỏe định kỳ: Theo dõi đường huyết, lipid máu, chức năng gan thận và huyết áp giúp bác sĩ kịp thời điều chỉnh phác đồ điều trị khi cần thiết.

Hy vọng bài viết trên đã giúp bạn đọc hiểu rõ rối loạn chuyển hóa là gì và những dấu hiệu cần lưu ý để phát hiện bệnh sớm. Đây là nhóm bệnh lý phức tạp, tiến triển âm thầm nhưng có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu không được can thiệp kịp thời. Vì vậy, khi nhận thấy cơ thể xuất hiện những biểu hiện bất thường hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, bạn nên thăm khám sớm để được chẩn đoán, theo dõi và điều trị đúng cách.