Hội chứng đầu phẳng ở trẻ em là gì? Có điều trị được không?

Hình dạng đầu của trẻ sơ sinh có thể thay đổi trong những tháng đầu đời do xương sọ còn mềm và dễ chịu tác động từ tư thế nằm. Hội chứng đầu phẳng ở trẻ em là tình trạng khá phổ biến, khiến một phần đầu bị dẹt hoặc mất cân đối. Nhận biết sớm các dấu hiệu và áp dụng biện pháp chăm sóc phù hợp có thể giúp cải thiện hình dạng đầu của trẻ.

Hội chứng đầu phẳng ở trẻ em là gì?

Hội chứng đầu phẳng ở trẻ em (biến dạng đầu tư thế) là tình trạng hộp sọ bị dẹt do áp lực kéo dài lên một vùng. Tình trạng này gồm đầu bẹt bất đối xứng một bên (positional plagiocephaly) và đầu bẹt đối xứng phía sau (brachycephaly). Trong đa số trường hợp, các khớp sọ không bị dính sớm; hội chứng đầu phẳng chủ yếu ảnh hưởng đến hình dạng bên ngoài và không cản trở sự phát triển não bộ.

Cần phân biệt rõ đầu phẳng tư thế với tình trạng dính khớp sọ sớm (craniosynostosis). Trong khi đầu phẳng tư thế là sự biến dạng do tác động bên ngoài, hẹp khớp sọ là một bất thường cấu trúc khi một hoặc nhiều khớp sọ đóng sớm, gây ảnh hưởng trực tiếp đến hình dạng và sự phát triển của não bộ.

Việc phân loại chính xác giữa hai tình trạng này rất quan trọng vì phương pháp can thiệp hoàn toàn khác nhau. Hội chứng đầu phẳng thường được theo dõi và áp dụng các biện pháp không phẫu thuật. Trẻ nghi ngờ dính khớp sọ sớm cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá; nhiều trường hợp cần phẫu thuật.

Nguyên nhân gây hội chứng đầu phẳng

Hội chứng đầu phẳng ở trẻ em hình thành do các lực cơ học tác động lên hộp sọ mềm của trẻ trong quá trình trong tử cung hoặc sau khi sinh. Có 6 nguyên nhân và yếu tố nguy cơ chính dẫn đến tình trạng này:

• Tư thế nằm của trẻ: Việc trẻ thường xuyên nằm ở một tư thế cố định gây áp lực kéo dài lên một vùng của hộp sọ.
• Quá trình sinh con đầu lòng: Một số nghiên cứu ghi nhận các yếu tố này có liên quan đến nguy cơ hội chứng đầu phẳng, nhưng không có nghĩa chúng trực tiếp gây ra tình trạng ở mọi trẻ.
• Can thiệp trong khi sinh: Việc sử dụng các thiết bị hỗ trợ sinh (assisted labor) có thể tạo áp lực lên sọ trẻ.
• Đa thai: Trẻ sinh đôi hoặc sinh ba thường có không gian hạn chế trong tử cung, một số trường hợp có thể dẫn đến biến dạng đầu.
• Sinh non: Trẻ sinh non có hộp sọ mềm hơn và thường dành nhiều thời gian nằm ngửa, làm tăng nguy cơ bị phẳng đầu.
• Vẹo cổ bẩm sinh: Tình trạng co cứng cơ cổ bẩm sinh khiến trẻ có xu hướng quay đầu về một phía cố định, tạo áp lực lên một bên đầu.

Dấu hiệu nhận biết hội chứng đầu phẳng

Cha mẹ có thể nhận diện hội chứng đầu phẳng ở trẻ em thông qua việc quan sát hình dáng bên ngoài của hộp sọ. Dấu hiệu điển hình nhất là phần sau của đầu bị phẳng một bên.

Để nhận biết chi tiết, cha mẹ có thể theo dõi các đặc điểm sau:

• Hình dạng hộp sọ bất đối xứng: Khi nhìn từ trên xuống, đầu trẻ không tròn đều mà bị lệch hoặc dẹt về một phía.
• Phần sau đầu bị bẹt: Một vùng của xương chẩm (phía sau đầu) phẳng hơn so với vùng đối diện.
• Sự thay đổi vị trí các bộ phận: Trong một số trường hợp biến dạng nặng, tai cùng bên vùng đầu bị bẹt có thể dịch ra trước; trán bên đó có thể nhô hơn.

Bác sĩ thường đánh giá hình dạng đầu qua hỏi bệnh và khám trực tiếp. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể dùng thước kẹp chéo hoặc các phép đo khác để đánh giá mức độ bất đối xứng.

Hội chứng đầu phẳng có điều trị được không?

Hội chứng đầu phẳng ở trẻ em có thể điều trị và cải thiện được thông qua các phương pháp can thiệp phù hợp với độ tuổi. Cách xử trí phụ thuộc vào độ tuổi, mức độ biến dạng và việc trẻ có vẹo cổ hoặc hạn chế quay đầu hay không.

Hiện nay, có 3 chiến lược điều trị bảo tồn chính được áp dụng để điều chỉnh hình dáng hộp sọ:

• Thay đổi tư thế (Counterpositioning): Khi trẻ thức và có người giám sát, cho trẻ nằm sấp chơi và thay đổi hướng quay đầu. Khi ngủ, luôn đặt trẻ nằm ngửa; không dùng gối định vị đầu.
• Vật lý trị liệu và massage: Nếu trẻ bị vẹo cổ hoặc hạn chế quay đầu, bác sĩ có thể hướng dẫn vật lý trị liệu và bài tập phù hợp. Gia đình nên thực hiện theo hướng dẫn chuyên môn.
• Sử dụng mũ chỉnh sọ (Helmet therapy): Chỉ cân nhắc ở một số trẻ bị biến dạng vừa đến nặng, còn tồn tại sau biện pháp bảo tồn và theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

Việc đánh giá sớm giúp bác sĩ xác định nguyên nhân và lựa chọn cách xử trí phù hợp. Cha mẹ không nên tự mua mũ chỉnh sọ hoặc dụng cụ định vị đầu cho trẻ.

Hội chứng đầu phẳng ở trẻ em là tình trạng biến dạng hộp sọ do tư thế, có thể cải thiện được nếu phát hiện và can thiệp kịp thời. Cha mẹ nên theo dõi hình dáng đầu của con và thay đổi tư thế nằm phù hợp để giảm áp lực lên sọ trẻ. Khi nhận thấy đầu trẻ phẳng một bên hoặc có dấu hiệu bất đối xứng rõ rệt, cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc ngoại thần kinh để được chẩn đoán phân biệt với hẹp khớp sọ và tư vấn phác đồ điều trị cá nhân hóa.