Cách chăm sóc người bị sốt: Hướng dẫn đầy đủ, dễ hiểu và an toàn

Sốt không phải là bệnh mà là dấu hiệu cơ thể đang chiến đấu với vi khuẩn, virus hoặc viêm nhiễm. Nếu chăm sóc đúng, hầu hết các trường hợp sốt sẽ tự giảm trong 2 đến 3 ngày và người bệnh nhanh hồi phục. Ngược lại, những thói quen dân gian quen thuộc như chườm đá, lau cồn, đắp chăn dày… lại vô tình làm tình trạng nặng thêm. Vì vậy, hiểu rõ nguyên tắc chăm sóc khoa học sẽ giúp bạn tự tin chăm người bệnh mà không lo lắng.

Cách chăm sóc người bị sốt đúng và an toàn

Hạ nhiệt đúng cách, tuyệt đối không dùng đá lạnh

Cách chăm sóc người bị sốt hiệu quả đầu tiên chính là giúp cơ thể tỏa nhiệt ra ngoài thay vì ép hạ nhiệt đột ngột.

• Dùng khăn nhúng nước ấm 32 đến 34 °C, nhiệt độ này nên thấp hơn thân nhiệt hiện tại khoảng 2 đến 3 °C, vắt vừa ráo, lau liên tục ở trán, thái dương, hai bên cổ, nách, bẹn, khuỷu tay...
• Lau 15 đến 20 phút/lần, lặp lại mỗi khi khăn nóng lên.
• Mặc quần áo cotton mỏng, thấm hút mồ hôi tốt.
• Không quấn chăn dày, không ủ kín người.
• Giữ phòng thoáng, nhiệt độ lý tưởng 26 đến 28 °C, có thể bật quạt gió nhẹ cách xa 2 đến 3 mét.

Bù nước và điện giải

Khi sốt, cơ thể mất khá nhiều nước qua mồ hôi và hơi thở. Vì vậy, bù nước là phần bắt buộc trong cách chăm sóc người bị sốt.

• Người lớn: Uống nước lọc, nước trái cây loãng, nước cháo loãng, oresol pha đúng tỷ lệ 1 gói 200 ml với 200 ml nước đun sôi để nguội.
• Trẻ nhỏ: Cho bú mẹ nhiều lần hơn, trẻ lớn hơn uống oresol theo cân nặng từ 50 đến 100 ml/kg/ngày, chia nhiều lần.

Dấu hiệu mất nước bạn cần chú ý: Môi khô, mắt trũng, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu…

Nghỉ ngơi và dinh dưỡng hợp lý

• Để người bệnh nằm phòng yên tĩnh, tránh ánh sáng mạnh.
• Thức ăn dễ tiêu: Cháo loãng, súp gà, súp bí đỏ, sữa, sữa chua, sinh tố chuối, bơ…
• Tuyệt đối tránh đồ chiên rán, cay nóng, nước ngọt có gas.

Dùng thuốc hạ sốt đúng và đủ

Thuốc hạ sốt không phải lúc nào cũng cần, nhưng khi sốt gây mệt, khó chịu hoặc cao ≥ 38.5 °C, người bệnh có thể cần dùng thuốc. Các loại thuốc thông dụng hiện nay bao gồm paracetamol với các liều lượng khác nhau cho từng trường hợp cụ thể. Khi sử dụng thuốc hạ sốt loại paracetamol, bạn cần lưu ý khoảng cách mỗi lần uống từ 4 đến 6 tiếng.

Đối với trẻ em dưới 16 tuổi cần tính liều lượng thuốc sử dụng sao cho chính xác theo cân nặng của trẻ em. Theo khuyến nghị thì liều lượng sử dụng thuốc cho trẻ ước tính từ 10 đến 15 mg/ kg cân nặng, và liều tối đa không quá 60 mg/ kg cân nặng. Khoảng cách thời gian sử dụng thuốc cách nhau từ 4 đến 6 tiếng. 

Nếu paracetamol không hiệu quả sau 2 đến 3 lần, có thể đổi sang Ibuprofen liều 5 đến 10 mg/kg/lần), nhưng bạn cần lưu ý không dùng đồng thời hai thuốc cùng lúc.

Lưu ý quan trọng:

• Không dùng Aspirin cho trẻ dưới 16 tuổi vì có nguy cơ gây hội chứng Reye, tình trạng rất nguy hiểm.
• Không tự ý dùng kháng sinh nếu không có chỉ định của bác sĩ, vì kháng sinh không giúp hạ sốt và có thể gây hại.

Theo dõi sát các dấu hiệu nguy hiểm

Một trong những nội dung không thể thiếu khi nói đến cách chăm sóc người bị sốt là theo dõi diễn biến thân nhiệt và tình trạng chung của người bệnh. Bạn nên đo nhiệt độ mỗi 4 đến 6 giờ và ghi chép lại, cần đặc biệt chú ý khi xuất hiện:

• Sốt ≥ 40 °C.
• Co giật, run lẩy bẩy.
• Lơ mơ, gọi không tỉnh.
• Thở nhanh, khó thở.
• Nổi ban đỏ hoặc ban xuất huyết.
• Tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.

Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào, nên đưa người bệnh đi khám ngay.

Các sai lầm thường gặp khi chăm sóc người bị sốt và cách tránh

Chườm đá hoặc lau nước lạnh

Khi da tiếp xúc với lạnh đột ngột, cơ thể sẽ run cầm cập để tạo nhiệt. Lúc này, trung tâm điều nhiệt ở não hiểu nhầm rằng cần tăng thân nhiệt thêm để bảo vệ, dẫn đến sốt cao hơn thay vì giảm.

Cách tránh: Chỉ dùng nước ấm (32-34 °C) để lau người, và lặp lại mỗi 15 đến 20 phút nếu cần.

Lau cồn hoặc rượu trắng, đặc biệt với trẻ em

Cồn dễ hấp thu qua da, gây ngộ độc nhanh chóng, dẫn đến co giật, khó thở, thậm chí ngừng thở ở trẻ nhỏ do hệ hô hấp chưa hoàn thiện. Đây là một trong những nguyên nhân gây nhập viện cấp cứu phổ biến.

Cách tránh: Không bao giờ dùng cồn hay rượu cho bất kỳ ai, kể cả người lớn. Thay vào đó, ưu tiên lau nước ấm pha chút muối loãng.

Đắp chăn dày hoặc mặc quá nhiều áo

Nhiệt cơ thể không thoát ra được, giống như ủ ấm một chiếc lò sưởi đang nóng, khiến sốt càng tăng cao và người bệnh mệt mỏi hơn.

Cách tránh: Mặc quần áo cotton mỏng, thoáng khí, và chỉ đắp chăn mỏng nếu trời lạnh. Giữ phòng ở 26 đến 28 °C để không khí lưu thông.

Tự ý dùng kháng sinh để phòng ngừa

Hầu hết sốt do virus gây ra, kháng sinh chỉ hiệu quả với vi khuẩn và không giúp giảm sốt. Ngược lại, dùng bừa sẽ tạo kháng thuốc, khiến lần nhiễm sau khó chữa hơn.

Cách tránh: Chỉ dùng kháng sinh khi bác sĩ kê đơn sau xét nghiệm. Tập trung vào paracetamol hoặc ibuprofen nếu cần hạ sốt.

Uống quá nhiều thuốc hạ sốt hoặc dùng lẫn lộn nhiều loại

Liều lượng vượt quá khuyến cáo có thể gây hại gan nghiêm trọng, trong khi kết hợp ibuprofen và paracetamol không đúng cách ảnh hưởng đến thận và dạ dày.

Cách tránh: Tuân thủ liều chuẩn (10 đến 15 mg/kg/lần cho paracetamol), cách nhau ít nhất 4-6 giờ, và ghi chép thời gian dùng thuốc. Không tự pha chế hoặc dùng thuốc không rõ nguồn gốc.

Chỉ sờ trán để đoán sốt thay vì đo nhiệt độ

Cảm giác nóng bằng tay rất chủ quan, sai lệch lớn ở trẻ nhỏ da mỏng hoặc người già da khô, dễ bỏ sót sốt cao ≥40 °C dẫn đến biến chứng như co giật.

Cách tránh: Dùng nhiệt kế điện tử đáng tin cậy, đo hậu môn cho trẻ dưới 3 tháng, nách/miệng cho người lớn, ít nhất 4 lần/ngày và ghi nhật ký.

Bắt người bệnh nhịn ăn để ra mồ hôi cho nhanh khỏi

Nhịn ăn làm cơ thể mất sức nhanh, tăng nguy cơ mất nước và hạ đường huyết, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ em và người cao tuổi vốn đã yếu.

Cách tránh: Khuyến khích ăn nhẹ, dễ tiêu như cháo loãng, súp, trái cây nghiền, dù chỉ vài thìa nhỏ mỗi giờ kết hợp uống oresol để bù điện giải.

Khi nào cần đưa người bị sốt đi khám bác sĩ ngay lập tức?

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt ≥ 38 °C.
• Trẻ 3 đến 6 tháng tuổi sốt ≥ 39 °C.
• Sốt cao ≥ 40 °C.
• Sốt kéo dài trên 48 giờ ở người lớn hoặc 24 giờ ở trẻ em.
• Lần đầu bị co giật.
• Khó thở, tím tái, đau ngực.
• Lơ mơ, không tỉnh táo.
• Nôn liên tục, không uống được nước.
• Ban xuất huyết hoặc chảy máu bất thường.
• Người có bệnh nền: tiểu đường, suy tim, suy thận…

Khi có dấu hiệu nguy hiểm, đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất là cách an toàn nhất.

Cách chăm sóc người bị sốt không khó, chỉ cần nhớ các nguyên tắc vàng là hạ nhiệt bằng nước ấm, bù nước đầy đủ, nghỉ ngơi, dùng thuốc đúng liều và theo dõi sát. Bạn cần tránh tuyệt đối các sai lầm dân gian nguy hiểm như chườm đá, lau cồn, tự ý dùng kháng sinh. Phần lớn các trường hợp sốt sẽ tự cải thiện nếu chăm sóc đúng. Nhưng nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, bạn nên đưa người bệnh đi khám để được đánh giá và hỗ trợ kịp thời.