Khàn tiếng: Nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán và điều trị

Khàn tiếng là tình trạng thay đổi bất thường về chất lượng giọng nói, khiến âm thanh trở nên yếu, rè, khô ráp hoặc mất tiếng hoàn toàn. Đây không phải là một bệnh lý riêng biệt mà là triệu chứng của nhiều nguyên nhân khác nhau, thường liên quan đến rối loạn hoặc tổn thương dây thanh âm, cơ quan đảm nhiệm vai trò chính trong quá trình phát âm.

Khàn tiếng có thể được phân loại dựa trên thời gian xuất hiện và nguyên nhân gây ra.

Theo thời gian xuất hiện:

• Khàn tiếng cấp tính thường kéo dài dưới hai tuần, nguyên nhân chủ yếu do viêm thanh quản cấp tính, lạm dụng giọng nói hoặc tiếp xúc với các yếu tố kích thích.
• Khàn tiếng mạn tính kéo dài trên ba tuần, thường liên quan đến các tình trạng mạn tính như trào ngược dạ dày thực quản, u lành tính ở thanh quản hoặc các rối loạn thần kinh.

Theo nguyên nhân:

• Nguyên nhân chức năng là do sử dụng giọng nói không đúng cách hoặc do yếu tố tâm lý.
• Nguyên nhân thực thể bao gồm viêm nhiễm, u lành, u ác tính, chấn thương hoặc liệt dây thanh.
• Nguyên nhân thần kinh thường do tổn thương dây thần kinh quặt ngược thanh quản hoặc các bệnh lý thần kinh trung ương ảnh hưởng đến chức năng phát âm.

Khàn tiếng là một trong những triệu chứng phổ biến trong cộng đồng, đặc biệt ở những người sử dụng giọng nói thường xuyên như giáo viên, ca sĩ và phát thanh viên. Mặc dù đa số các trường hợp có thể hồi phục sau điều trị đơn giản hoặc nghỉ ngơi giọng, một số ít có thể là biểu hiện sớm của các bệnh lý nghiêm trọng như ung thư thanh quản, cần được chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Những dấu hiệu và triệu chứng của khàn tiếng

Khàn tiếng thường biểu hiện thông qua sự thay đổi rõ rệt về chất lượng giọng nói. Một số triệu chứng phổ biến bao gồm:

• Giọng nói yếu, mỏng hoặc có âm thanh rè, khô, thô ráp.
• Cảm giác nặng nề, căng tức hoặc mỏi ở vùng cổ khi nói chuyện.
• Mất kiểm soát cao độ hoặc âm lượng của giọng.
• Mất tiếng từng phần hoặc hoàn toàn trong những trường hợp nặng.
• Thường xuyên phải hắng giọng khi nói.
• Đau họng hoặc cảm giác vướng nghẹn, đặc biệt khi phát âm kéo dài.
• Ho kéo dài hoặc kèm theo cảm giác khô họng.
• Khó khăn khi nói chuyện trong thời gian dài hoặc ở môi trường ồn ào.

Ở những trường hợp khàn tiếng mạn tính, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu kèm theo như nuốt khó, sụt cân không rõ nguyên nhân, ho ra máu hoặc khó thở nhẹ. Đây có thể là những dấu hiệu cảnh báo bệnh lý nghiêm trọng ở thanh quản và cần được thăm khám chuyên khoa Tai - Mũi - Họng hoặc Ung bướu để xác định nguyên nhân cụ thể.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải khàn tiếng

Nếu không được chẩn đoán và điều trị đúng cách, khàn tiếng có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe người bệnh, bao gồm:

• Suy giảm chức năng giao tiếp: Giọng nói yếu, khó phát âm làm ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt với những người cần sử dụng giọng nói thường xuyên như giáo viên, ca sĩ, nhân viên tổng đài.
• Viêm thanh quản mạn tính: Tình trạng viêm kéo dài có thể làm tổn thương cấu trúc dây thanh, gây sẹo hoặc hình thành các tổn thương thứ phát như polyp, nang hoặc hạt xơ dây thanh.
• Rối loạn giọng kéo dài: Khàn tiếng mạn tính không được điều trị hiệu quả có thể dẫn đến rối loạn phát âm lâu dài, khó hồi phục hoàn toàn, đặc biệt ở người lớn tuổi.
• Tăng nguy cơ phát hiện muộn bệnh lý ác tính: Trong một số trường hợp, khàn tiếng là dấu hiệu sớm của ung thư thanh quản hoặc các khối u vùng hạ họng. Nếu bị bỏ qua hoặc điều trị chậm trễ, có thể dẫn đến chẩn đoán muộn, ảnh hưởng đến tiên lượng và hiệu quả điều trị.
• Ảnh hưởng tâm lý: Người bệnh có thể gặp lo âu, tự ti hoặc trầm cảm nhẹ do khó khăn trong giao tiếp xã hội và công việc.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh nên đến khám chuyên khoa Tai - Mũi - Họng hoặc chuyên khoa liên quan khi xuất hiện một hoặc nhiều tình huống sau:

• Khàn tiếng kéo dài trên ba tuần không cải thiện, dù đã nghỉ ngơi giọng và áp dụng các biện pháp chăm sóc thông thường.
• Khàn tiếng xảy ra đột ngột, không rõ nguyên nhân.
• Giọng nói ngày càng yếu đi hoặc thay đổi bất thường theo thời gian.
• Khàn tiếng kèm theo các triệu chứng khác như nuốt khó, đau họng kéo dài, ho ra máu, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc khó thở.
• Có tiền sử hút thuốc lá lâu năm hoặc tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ cao như hóa chất, khói bụi, môi trường ô nhiễm.
• Người có nghề nghiệp yêu cầu sử dụng giọng nói nhiều bị ảnh hưởng rõ rệt trong công việc.

Khàn tiếng có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, được chia thành ba nhóm chính: Chức năng, thực thể và thần kinh.

Nguyên nhân chức năng:

Đây là nhóm nguyên nhân phổ biến ở người sử dụng giọng nói quá mức hoặc sai cách, đặc biệt trong môi trường nghề nghiệp đòi hỏi phát âm liên tục như giáo viên, ca sĩ, nhân viên chăm sóc khách hàng. 

Tình trạng khàn tiếng xảy ra khi dây thanh bị căng cơ quá mức, không có tổn thương thực thể, dẫn đến rối loạn phát âm. Ngoài ra, yếu tố tâm lý như căng thẳng kéo dài, lo âu hoặc sang chấn tinh thần cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng điều hòa giọng nói, gây rối loạn giọng chức năng.

Nguyên nhân thực thể:

Tình trạng tổn thương thực thể tại dây thanh là một nguyên nhân quan trọng gây khàn tiếng. Các bệnh lý thường gặp bao gồm viêm thanh quản cấp tính do virus hoặc vi khuẩn, viêm thanh quản mạn tính liên quan đến hút thuốc lá, ô nhiễm không khí hoặc trào ngược dạ dày thực quản. 

Ngoài ra, các tổn thương dạng u lành như polyp, hạt xơ, nang dây thanh có thể làm thay đổi cấu trúc và dao động của dây thanh, dẫn đến biến đổi âm thanh. Trường hợp nghiêm trọng hơn, khàn tiếng có thể là biểu hiện đầu tiên của ung thư thanh quản hoặc vùng hạ họng, nhất là ở người lớn tuổi có tiền sử hút thuốc và uống rượu lâu năm.

Nguyên nhân thần kinh:

Tổn thương liên quan đến hệ thần kinh chi phối hoạt động của thanh quản cũng là một trong những nguyên nhân gây khàn tiếng kéo dài. Liệt dây thanh có thể xảy ra sau các phẫu thuật vùng cổ như cắt tuyến giáp, phẫu thuật tim mạch hoặc do khối u trung thất chèn ép dây thần kinh quặt ngược. 

Ngoài ra, các bệnh lý thần kinh trung ương như bệnh Parkinson, xơ cứng rải rác hoặc sau tai biến mạch máu não cũng có thể ảnh hưởng đến trung tâm điều khiển phát âm, gây suy giảm chức năng giọng nói. Trong một số trường hợp hiếm gặp, rối loạn vận động cơ thanh quản như dystonia thanh quản làm mất kiểm soát vận động dây thanh, dẫn đến khàn tiếng mạn tính.

Những ai có nguy cơ mắc phải khàn tiếng?

Khàn tiếng có thể ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi, tuy nhiên, một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn do đặc điểm nghề nghiệp, thói quen sinh hoạt hoặc tình trạng sức khỏe. Những người thường xuyên sử dụng giọng nói với cường độ cao như giáo viên, ca sĩ, diễn giả, phát thanh viên, nhân viên tổng đài là nhóm có nguy cơ cao nhất. Ngoài ra, người lớn tuổi cũng dễ mắc khàn tiếng do lão hóa các cơ quan phát âm và giảm độ đàn hồi của dây thanh.

Người hút thuốc lá lâu năm, thường xuyên tiếp xúc với khói bụi, hóa chất hoặc làm việc trong môi trường ô nhiễm cũng có nguy cơ cao do tình trạng kích ứng và viêm mạn tính đường hô hấp trên. Bên cạnh đó, bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính như trào ngược dạ dày thực quản, dị ứng hô hấp, suy giáp hoặc rối loạn thần kinh cũng dễ gặp tình trạng khàn tiếng kéo dài.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải khàn tiếng

Nhiều yếu tố có thể làm gia tăng khả năng mắc khàn tiếng, bao gồm:

• Lạm dụng giọng nói: Nói quá nhiều, nói to hoặc hét lớn trong thời gian dài gây căng thẳng cho dây thanh.
• Hút thuốc lá và uống rượu: Làm tổn thương niêm mạc thanh quản, giảm khả năng hồi phục của dây thanh.
• Trào ngược dạ dày thực quản: Axit trào lên vùng hầu họng có thể gây viêm dây thanh và khàn tiếng mạn tính.
• Ô nhiễm môi trường: Tiếp xúc thường xuyên với bụi, hóa chất hoặc khí độc dễ gây kích ứng thanh quản.
• Nhiễm trùng hô hấp trên: Viêm họng, viêm xoang hoặc cảm lạnh có thể ảnh hưởng đến dây thanh.
• Thói quen không bảo vệ giọng: Không nghỉ ngơi giọng đúng cách, không giữ ẩm đường hô hấp hoặc nói trong môi trường ồn ào.
• Tiền sử phẫu thuật vùng cổ: Có nguy cơ gây tổn thương thần kinh chi phối thanh quản.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán khàn tiếng

Chẩn đoán khàn tiếng bao gồm quá trình khai thác bệnh sử, thăm khám lâm sàng và thực hiện các phương tiện cận lâm sàng nhằm xác định nguyên nhân gây rối loạn giọng nói.

Khai thác bệnh sử: Bác sĩ sẽ tìm hiểu thời gian khởi phát khàn tiếng, tính chất và mức độ thay đổi của giọng nói, các yếu tố khởi phát, tiến triển theo thời gian, tiền sử sử dụng giọng nói quá mức, hút thuốc, uống rượu hoặc tiền sử phẫu thuật vùng cổ. Các triệu chứng đi kèm như ho, nuốt khó, đau họng, sụt cân hay khó thở cũng cần được ghi nhận để định hướng nguyên nhân.

Khám lâm sàng: Khám Tai - Mũi - Họng toàn diện giúp đánh giá vùng hầu họng, mũi xoang và thanh quản. Bác sĩ có thể phát hiện các dấu hiệu viêm, bất thường niêm mạc hoặc tổn thương vùng thanh quản. Đánh giá chất lượng giọng nói, cao độ, âm lượng và sự ổn định của giọng là bước quan trọng trong thăm khám.

Nội soi thanh quản: Đây là phương pháp chính để quan sát trực tiếp dây thanh. Có thể thực hiện bằng nội soi thanh quản gián tiếp qua gương (phổ biến nhưng giới hạn hình ảnh) hoặc nội soi thanh quản ống mềm qua đường mũi giúp quan sát rõ hơn các cấu trúc của thanh quản và ghi nhận các bất thường như phù nề, u, polyp, loét hay liệt dây thanh.

Nội soi thanh quản có gắn stroboscopy (soi thanh quản bằng đèn nhấp nháy): Kỹ thuật này cho phép đánh giá dao động của dây thanh với độ chính xác cao, đặc biệt hữu ích trong các trường hợp khàn tiếng do rối loạn chức năng hoặc tổn thương nhỏ không rõ ràng trên nội soi thường.

Các xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh hỗ trợ: Tùy theo nghi ngờ lâm sàng, có thể chỉ định thêm các xét nghiệm sau:

• Chụp CT hoặc MRI vùng cổ, trung thất: Nếu nghi ngờ u hoặc tổn thương chèn ép dây thần kinh quặt ngược.
• Xét nghiệm chức năng tuyến giáp: Trong trường hợp nghi ngờ suy giáp.
• Xét nghiệm trào ngược dạ dày thực quản: Như đo pH thực quản 24 giờ hoặc nội soi tiêu hóa.
• Đánh giá thần kinh học: Nếu có dấu hiệu tổn thương hệ thần kinh trung ương hoặc ngoại biên.

Khám chuyên khoa liên quan: Trong một số trường hợp, người bệnh có thể cần được chuyển khám thêm các chuyên khoa như tiêu hóa, thần kinh hoặc ung bướu để xác định nguyên nhân chính xác.

Phương pháp điều trị khàn tiếng hiệu quả

Việc điều trị khàn tiếng phụ thuộc vào nguyên nhân cụ thể, mức độ triệu chứng và tình trạng toàn thân của người bệnh. Mục tiêu điều trị là phục hồi chất lượng giọng nói, loại bỏ nguyên nhân gây rối loạn và ngăn ngừa các biến chứng lâu dài. Các phương pháp điều trị bao gồm:

Điều chỉnh thói quen sử dụng giọng: Đây là bước cơ bản và quan trọng đối với hầu hết các trường hợp khàn tiếng. Người bệnh cần hạn chế nói to, nói liên tục trong thời gian dài, tránh la hét hoặc thì thầm quá mức. Nghỉ ngơi giọng đúng cách kết hợp giữ ẩm đường hô hấp giúp dây thanh có thời gian hồi phục.

Trị liệu giọng nói: Áp dụng trong các trường hợp rối loạn chức năng giọng hoặc sau điều trị tổn thương dây thanh. Chuyên viên âm ngữ trị liệu sẽ hướng dẫn người bệnh cách phát âm đúng, kiểm soát hơi thở và sử dụng giọng hiệu quả nhằm cải thiện chất lượng phát âm và phòng ngừa tái phát.

Điều trị nội khoa: Tùy nguyên nhân cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định các thuốc sau:

• Thuốc kháng viêm hoặc giảm phù nề dây thanh.
• Kháng sinh nếu có nhiễm khuẩn hô hấp.
• Thuốc điều trị trào ngược dạ dày thực quản như ức chế bơm proton (PPI).
• Corticoid dạng uống hoặc khí dung trong một số trường hợp phù nề nặng (chỉ định thận trọng và ngắn hạn).
• Thuốc điều trị bệnh nền như suy giáp, dị ứng hoặc bệnh thần kinh nếu có liên quan.

Điều trị ngoại khoa: Áp dụng khi có tổn thương thực thể trên dây thanh như polyp, nang, hạt xơ hoặc u lành. Phẫu thuật nội soi thanh quản là phương pháp phổ biến, ít xâm lấn, giúp loại bỏ tổn thương và phục hồi chức năng phát âm. Với các trường hợp ung thư thanh quản, phương án điều trị sẽ bao gồm phẫu thuật, xạ trị hoặc hóa trị tùy theo giai đoạn và tiên lượng bệnh.

Điều trị nguyên nhân thần kinh: Trong các trường hợp liệt dây thanh do tổn thương thần kinh, có thể cân nhắc tiêm chất làm đầy dây thanh hoặc phẫu thuật chỉnh hình dây thanh để cải thiện khả năng phát âm. Kết hợp phục hồi chức năng và theo dõi lâu dài với bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng hoặc thần kinh.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của khàn tiếng

Chế độ sinh hoạt:

• Nghỉ ngơi giọng hợp lý: Tránh nói quá nhiều, không la hét, hạn chế thì thầm vì điều này cũng gây căng dây thanh. Cần để giọng nghỉ khi cảm thấy mỏi hoặc khàn.
• Giữ ẩm đường hô hấp: Uống đủ nước mỗi ngày (khoảng 2 lít), đặc biệt là nước ấm; tránh môi trường khô lạnh hoặc sử dụng máy tạo độ ẩm nếu cần thiết.
• Hạn chế tiếp xúc với chất kích thích: Ngưng hút thuốc lá, tránh khói thuốc và không khí ô nhiễm vì đây là những yếu tố gây kích ứng niêm mạc thanh quản.
• Tránh sử dụng giọng ở nơi ồn ào: Không cố gắng nói to trong môi trường nhiều tiếng động, nên sử dụng thiết bị hỗ trợ nếu cần giao tiếp.
• Giữ vệ sinh mũi họng: Súc họng bằng nước muối sinh lý, vệ sinh mũi họng hằng ngày để giảm nguy cơ nhiễm trùng.
• Ngủ đủ giấc và giảm căng thẳng: Tình trạng mệt mỏi hoặc stress có thể làm giảm khả năng kiểm soát giọng nói.
• Tư thế đúng khi nói: Giữ đầu và cổ thẳng, không cúi gập cổ khi nói chuyện hay hát.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Tăng cường thực phẩm chống viêm tự nhiên: Rau xanh, trái cây tươi, gừng, nghệ và các loại cá béo giàu omega-3 giúp giảm viêm vùng hầu họng.
• Tránh thực phẩm gây kích ứng thanh quản: Hạn chế thức ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, nước uống có ga và thực phẩm lên men dễ gây trào ngược dạ dày thực quản.
• Hạn chế cà phê và rượu: Đây là các chất có thể làm khô niêm mạc và ảnh hưởng đến giọng nói.
• Ăn thành nhiều bữa nhỏ: Tránh ăn quá no, đặc biệt vào buổi tối, giúp hạn chế nguy cơ trào ngược.
• Uống nước ấm thay vì nước lạnh: Giúp làm dịu dây thanh và giữ độ ẩm cần thiết cho niêm mạc.

Phương pháp phòng ngừa khàn tiếng hiệu quả

Phòng ngừa khàn tiếng không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe thanh quản mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì khả năng giao tiếp, đặc biệt ở những người sử dụng giọng nói thường xuyên. Các biện pháp phòng ngừa hiệu quả bao gồm:

• Sử dụng giọng nói đúng cách: Hạn chế nói quá to, nói liên tục trong thời gian dài hoặc la hét. Cần ngưng nói khi cảm thấy khô hoặc mỏi giọng. Đối với người làm nghề sử dụng giọng nói nhiều, nên được huấn luyện kỹ thuật phát âm và kiểm soát hơi thở đúng cách.
• Nghỉ ngơi và giữ ẩm thanh quản: Giữ cho cơ thể luôn đủ nước, tránh để họng khô. Nên uống nước ấm thường xuyên trong ngày và tránh dùng nước đá hoặc đồ uống quá lạnh. Khi cảm thấy mỏi giọng, cần nghỉ ngơi và tránh nói chuyện không cần thiết.
• Tránh các yếu tố kích thích: Không hút thuốc lá, tránh tiếp xúc với khói thuốc, hóa chất, bụi mịn và môi trường ô nhiễm. Hạn chế sử dụng rượu bia, cà phê và các chất làm khô niêm mạc thanh quản.
• Phòng ngừa trào ngược dạ dày thực quản: Ăn uống điều độ, tránh ăn quá no, không nằm ngay sau khi ăn và kiểm soát tốt các bệnh lý tiêu hóa. Điều trị trào ngược nếu có triệu chứng kéo dài để bảo vệ vùng hầu họng.
• Bảo vệ đường hô hấp trên: Giữ ấm cơ thể khi thời tiết lạnh, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột. Điều trị sớm các bệnh lý viêm đường hô hấp trên như viêm họng, viêm xoang, cảm cúm để ngăn lan đến thanh quản.
• Tăng cường sức đề kháng: Có chế độ ăn giàu dinh dưỡng, ngủ đủ giấc, luyện tập thể thao đều đặn và tránh căng thẳng kéo dài. Một cơ thể khỏe mạnh sẽ giúp bảo vệ tốt chức năng của thanh quản và hạn chế nguy cơ mắc bệnh.