Xét nghiệm RF là gì? Khi nào cần thực hiện?

Đau khớp, cứng khớp buổi sáng hay sưng khớp kéo dài là những triệu chứng thường gặp, nhưng nguyên nhân có thể rất khác nhau. Trong bối cảnh đó, xét nghiệm RF được sử dụng như một công cụ hỗ trợ giúp bác sĩ đánh giá khả năng liên quan đến bệnh tự miễn, thay vì chỉ dựa vào triệu chứng bên ngoài. Xét nghiệm này không dùng để chẩn đoán đơn lẻ mà thường được chỉ định kết hợp với thăm khám lâm sàng và các xét nghiệm khác để đưa ra kết luận chính xác hơn.

Xét nghiệm RF là gì?

RF (Rheumatoid Factor) là xét nghiệm đo yếu tố dạng thấp, một loại kháng thể do hệ miễn dịch tạo ra. Ở người khỏe mạnh, hệ miễn dịch có nhiệm vụ bảo vệ cơ thể khỏi vi khuẩn và virus. Tuy nhiên, trong một số bệnh lý tự miễn, cơ chế này bị rối loạn và tạo ra kháng thể tấn công chính các mô của cơ thể.

Xét nghiệm RF là xét nghiệm máu nhằm đo nồng độ yếu tố dạng thấp trong huyết thanh. Khi kết quả RF tăng cao, điều này có thể gợi ý đến tình trạng viêm mạn tính hoặc bệnh tự miễn, đặc biệt là viêm khớp dạng thấp. Tuy nhiên cần lưu ý răng:

• RF không phải là kháng thể đặc hiệu duy nhất của viêm khớp dạng thấp;
• Một số người khỏe mạnh vẫn có RF dương tính ở mức thấp;
• Ngược lại, một số bệnh nhân viêm khớp dạng thấp có thể có RF âm tính.

Vì vậy, kết quả xét nghiệm RF luôn cần được diễn giải trong bối cảnh lâm sàng cụ thể.

Khi nào cần xét nghiệm yếu tố dạng thấp RF?

Không phải mọi trường hợp đau khớp đều cần làm xét nghiệm RF. Thông thường, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm này khi nghi ngờ người bệnh có biểu hiện của bệnh tự miễn hoặc viêm khớp mạn tính. Xét nghiệm RF thường được cân nhắc khi người bệnh có các dấu hiệu sau:

• Đau, sưng hoặc cứng nhiều khớp kéo dài, đặc biệt là khớp bàn tay, cổ tay;
• Cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 30 - 60 phút;
• Triệu chứng viêm khớp đối xứng hai bên cơ thể;
• Mệt mỏi kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân;
• Có tiền sử gia đình mắc bệnh tự miễn.

Ngoài ra, xét nghiệm RF cũng có thể được sử dụng để:

• Hỗ trợ phân biệt viêm khớp dạng thấp với các bệnh khớp khác;
• Đánh giá mức độ hoạt động của bệnh khi theo dõi lâu dài;
• Kết hợp với các xét nghiệm khác để tiên lượng bệnh.

Tóm lại, xét nghiệm yếu tố dạng thấp RF không được thực hiện một cách đại trà mà cần được chỉ định đúng thời điểm và đúng đối tượng. Việc cân nhắc làm xét nghiệm dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, thời gian diễn tiến bệnh và các yếu tố nguy cơ của từng người bệnh.

Khi được sử dụng phù hợp, xét nghiệm RF sẽ hỗ trợ bác sĩ định hướng chẩn đoán, theo dõi tiến triển bệnh và xây dựng kế hoạch điều trị hiệu quả hơn, đồng thời giúp người bệnh hiểu rõ tình trạng sức khỏe của mình và tránh những lo lắng không cần thiết.

Những bệnh lý có thể có RF dương tính

Kết quả RF dương tính không đồng nghĩa với việc người bệnh chắc chắn mắc viêm khớp dạng thấp. Trên thực tế, yếu tố dạng thấp có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác nhau, thậm chí ở một số người không có triệu chứng rõ ràng.

Viêm khớp dạng thấp

Đây là bệnh lý thường được nhắc đến nhiều nhất khi nói đến RF. Phần lớn bệnh nhân viêm khớp dạng thấp có RF dương tính, đặc biệt ở giai đoạn bệnh tiến triển. RF dương tính trong trường hợp này thường liên quan đến:

• Bệnh diễn tiến nặng hơn;
• Nguy cơ tổn thương khớp cao hơn;
• Xuất hiện biến chứng ngoài khớp.

Tuy vậy, vẫn có một tỷ lệ bệnh nhân viêm khớp dạng thấp RF âm tính, nhất là ở giai đoạn sớm.

Các bệnh tự miễn khác

Ngoài viêm khớp dạng thấp, RF cũng có thể tăng trong một số bệnh tự miễn khác. Điều này phản ánh tình trạng rối loạn miễn dịch chung của cơ thể, chứ không đặc hiệu cho một bệnh duy nhất. Một số bệnh có thể gặp RF dương tính như:

• Hội chứng Sjögren;
• Lupus ban đỏ hệ thống;
• Xơ cứng bì;
• Viêm mạch máu.

Trong các trường hợp này, RF chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không phải tiêu chí chẩn đoán chính.

Nhiễm trùng mạn tính

Một số bệnh nhiễm trùng kéo dài có thể kích thích hệ miễn dịch và làm tăng RF trong máu. Đây là lý do khiến RF đôi khi dương tính tạm thời. Các tình trạng có thể gặp gồm:

• Nhiễm viêm gan virus mạn tính;
• Lao;
• Một số nhiễm trùng kéo dài khác.

Khi điều trị ổn định tình trạng nhiễm trùng, chỉ số RF có thể giảm dần.

Trường hợp dương tính ở người lớn tuổi và người khỏe mạnh

Ở người cao tuổi, hệ miễn dịch có những thay đổi sinh lý theo thời gian. Do đó, RF dương tính mức thấp có thể xuất hiện mà không đi kèm bệnh lý rõ ràng. Trong trường hợp này:

• Người bệnh không có triệu chứng viêm khớp điển hình;
• Các xét nghiệm khác bình thường;
• Không cần điều trị đặc hiệu, chỉ theo dõi.

Điều này cho thấy RF không phải lúc nào cũng phản ánh bệnh lý nghiêm trọng.

Lưu ý cần biết khi thực hiện xét nghiệm

Để xét nghiệm RF mang lại giá trị chính xác và tránh hiểu nhầm kết quả, người bệnh cần nắm rõ một số điểm quan trọng trước và sau khi thực hiện.

Xét nghiệm RF là xét nghiệm máu đơn giản, thường không yêu cầu nhịn ăn. Tuy nhiên, kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như tình trạng viêm, nhiễm trùng hoặc các bệnh lý đi kèm. Một số lưu ý quan trọng bao gồm:

• Thông báo cho bác sĩ về các triệu chứng đang gặp và tiền sử bệnh;
• Cung cấp thông tin về thuốc đang sử dụng, đặc biệt là thuốc điều trị miễn dịch;
• Không tự diễn giải kết quả xét nghiệm khi chưa có tư vấn chuyên môn;
• Hiểu rằng RF chỉ là một phần trong quá trình chẩn đoán.

Trong nhiều trường hợp, bác sĩ sẽ chỉ định thêm các xét nghiệm khác như kháng thể đặc hiệu, chỉ số viêm hoặc chẩn đoán hình ảnh để có cái nhìn toàn diện hơn.

Xét nghiệm RF là công cụ hữu ích trong đánh giá các bệnh lý viêm khớp và tự miễn, nhưng không có giá trị chẩn đoán tuyệt đối khi đứng riêng lẻ. Việc hiểu đúng bản chất của xét nghiệm, chỉ định đúng thời điểm và diễn giải kết quả trong bối cảnh lâm sàng sẽ giúp người bệnh tránh lo lắng không cần thiết và hỗ trợ bác sĩ xây dựng kế hoạch theo dõi, điều trị phù hợp.