Xét nghiệm bất dung nạp thực phẩm là gì? Khi nào nên thực hiện?

Tình trạng bất dung nạp một số loại thực phẩm có thể gây đầy bụng, khó tiêu hoặc cảm giác khó chịu sau khi ăn. Việc tìm hiểu các phương pháp xét nghiệm, khi nào cần thực hiện sẽ giúp mỗi người có góc nhìn đầy đủ hơn, tránh tự ý loại bỏ thực phẩm khỏi chế độ ăn khi chưa có cơ sở phù hợp.

Xét nghiệm bất dung nạp thực phẩm là gì?

Xét nghiệm bất dung nạp thực phẩm là thuật ngữ thường dùng để chỉ các phương pháp nhằm đánh giá phản ứng của cơ thể đối với một số thành phần trong thực phẩm. Bất dung nạp thực phẩm khác với dị ứng thực phẩm và thường liên quan đến việc cơ thể khó tiêu hóa hoặc hấp thu một chất nhất định, chẳng hạn lactose. Các biểu hiện có thể xuất hiện sau khi ăn, phổ biến ở đường tiêu hóa như đầy hơi, chướng bụng, đau bụng hoặc tiêu chảy.

Tùy nguyên nhân nghi ngờ, việc đánh giá có thể bao gồm khai thác triệu chứng, theo dõi chế độ ăn, thử nghiệm loại trừ - sử dụng lại thực phẩm hoặc một số xét nghiệm chuyên biệt. 

Những xét nghiệm nào được sử dụng để đánh giá bất dung nạp thực phẩm?

Không có một xét nghiệm duy nhất có thể xác định tất cả các dạng bất dung nạp thực phẩm. Tùy vào loại thực phẩm nghi ngờ, đặc điểm triệu chứng và cơ chế gây bất dung nạp, bác sĩ có thể lựa chọn phương pháp đánh giá phù hợp. Quá trình này thường kết hợp khai thác tiền sử, theo dõi chế độ ăn và triệu chứng với một số xét nghiệm chuyên biệt khi cần thiết. Các phương pháp có thể được sử dụng gồm:

Xét nghiệm hơi thở hydro

Xét nghiệm hơi thở hydro thường được sử dụng để đánh giá tình trạng kém hấp thu một số loại carbohydrate, điển hình là lactose. Trong quá trình kiểm tra, người thực hiện uống một lượng chất cần đánh giá theo quy trình, sau đó mẫu hơi thở được thu thập tại nhiều thời điểm để đo nồng độ hydro.

Khi carbohydrate không được hấp thu đầy đủ tại ruột non, lượng chất còn lại có thể được vi khuẩn đường ruột lên men và tạo ra khí hydro. Sự thay đổi nồng độ hydro trong hơi thở, khi được xem xét cùng các triệu chứng xuất hiện trong quá trình kiểm tra, có thể hỗ trợ bác sĩ đánh giá tình trạng kém hấp thu và bất dung nạp liên quan.

Xét nghiệm dung nạp lactose

Xét nghiệm dung nạp lactose là một phương pháp khác có thể được sử dụng khi nghi ngờ cơ thể gặp khó khăn trong việc tiêu hóa lactose. Sau khi uống dung dịch chứa một lượng lactose theo quy trình, người thực hiện sẽ được lấy máu tại những thời điểm nhất định để theo dõi sự thay đổi nồng độ glucose.

Thông thường, lactose được phân giải thành các đường đơn để cơ thể hấp thu. Nếu đường huyết không tăng như dự kiến sau khi sử dụng lactose, kết quả có thể gợi ý lactose chưa được tiêu hóa và hấp thu đầy đủ. Tuy nhiên, kết quả xét nghiệm cần được đánh giá cùng triệu chứng, tiền sử và các thông tin lâm sàng liên quan thay vì sử dụng riêng lẻ để đưa ra kết luận.

Xét nghiệm di truyền

Trong một số trường hợp, xét nghiệm di truyền có thể được sử dụng để tìm các biến thể liên quan đến tình trạng giảm hoạt tính lactase nguyên phát ở người trưởng thành. Phương pháp này cung cấp thông tin về khuynh hướng di truyền nhưng không trực tiếp xác định mức độ triệu chứng sau khi sử dụng thực phẩm chứa lactose.

Chế độ ăn loại trừ và thử lại thực phẩm

Mặc dù không phải xét nghiệm trong phòng thí nghiệm, chế độ ăn loại trừ và thử lại thực phẩm là một phương pháp quan trọng để đánh giá mối liên quan giữa thực phẩm và triệu chứng. Thực phẩm nghi ngờ được loại bỏ trong một khoảng thời gian, sau đó đưa trở lại chế độ ăn có kiểm soát để theo dõi triệu chứng. Việc thực hiện cần phù hợp với từng trường hợp nhằm hạn chế nguy cơ kiêng khem không cần thiết.

Các xét nghiệm chuyên biệt theo nguyên nhân nghi ngờ

Một số dạng bất dung nạp hoặc kém hấp thu cần phương pháp đánh giá riêng tùy cơ chế, chẳng hạn xét nghiệm hơi thở trong trường hợp nghi ngờ kém hấp thu fructose. Vì vậy, lựa chọn xét nghiệm cần dựa trên tiền sử, triệu chứng và loại thực phẩm được nghi ngờ thay vì sử dụng một bộ xét nghiệm chung cho tất cả thực phẩm.

Khi nào nên thực hiện xét nghiệm bất dung nạp thực phẩm?

Việc đánh giá bất dung nạp thực phẩm có thể được cân nhắc khi các triệu chứng xuất hiện lặp lại, đặc biệt nếu có mối liên quan với một loại thực phẩm hoặc thành phần cụ thể. Do các biểu hiện này có thể tương đồng với nhiều vấn đề tiêu hóa khác, việc đánh giá phù hợp sẽ giúp xác định nguyên nhân và tránh kiêng khem không cần thiết. Một số trường hợp nên lưu ý gồm:

• Thường xuyên có triệu chứng tiêu hóa sau ăn: Đầy hơi, chướng bụng, đau bụng, tiêu chảy hoặc khó chịu đường tiêu hóa tái diễn sau khi ăn có thể là dấu hiệu cần tìm hiểu nguyên nhân, nhất là khi triệu chứng thường xuất hiện sau một số thực phẩm nhất định.
• Nghi ngờ không dung nạp lactose: Nếu thường xuyên đầy hơi, đau bụng hoặc tiêu chảy sau khi uống sữa hay sử dụng sản phẩm chứa lactose, người bệnh có thể được cân nhắc thực hiện phương pháp đánh giá phù hợp, chẳng hạn xét nghiệm hơi thở hydro.
• Triệu chứng liên quan rõ ràng với một thực phẩm: Khi tình trạng khó chịu thường xuất hiện sau khi ăn một loại thực phẩm và cải thiện khi hạn chế thực phẩm đó, việc đánh giá có hệ thống có thể giúp xác định rõ hơn mối liên quan và loại trừ những nguyên nhân khác.
• Triệu chứng kéo dài nhưng chưa rõ nguyên nhân: Các biểu hiện tiêu hóa tái diễn có thể xuất phát từ nhiều tình trạng khác nhau. Thăm khám và đánh giá phù hợp giúp tìm nguyên nhân, đồng thời phân biệt bất dung nạp thực phẩm với những vấn đề có biểu hiện tương tự.
• Cần xác nhận trước khi thay đổi chế độ ăn lâu dài: Tự ý loại bỏ nhiều loại thực phẩm trong thời gian dài có thể làm giảm tính đa dạng và cân bằng của chế độ ăn. Đánh giá phù hợp giúp xác định thực phẩm thực sự cần hạn chế, tránh kiêng khem quá mức hoặc không cần thiết.

Lựa chọn xét nghiệm cần dựa trên loại bất dung nạp được nghi ngờ và đặc điểm triệu chứng, thay vì thực hiện một bộ xét nghiệm chung cho nhiều loại thực phẩm.

Xét nghiệm bất dung nạp thực phẩm có thể hỗ trợ tìm hiểu nguyên nhân của một số triệu chứng liên quan đến việc tiêu thụ thực phẩm, nhưng cần lựa chọn phương pháp phù hợp với từng tình trạng nghi ngờ. Kết quả xét nghiệm nên được xem xét cùng triệu chứng, tiền sử và chế độ ăn thay vì sử dụng riêng lẻ để đưa ra kết luận. Việc đánh giá đúng cách cũng giúp hạn chế kiêng khem không cần thiết và xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp hơn.