Virus Nipah: Lây qua đường nào, nhận biết triệu chứng và cách phòng tránh

Nghe tới Virus Nipah, nhiều người dễ lo vì bệnh có thể diễn tiến nặng. Nhưng thay vì hoang mang, bạn chỉ cần nắm 3 điều: bệnh lây qua đâu, dấu hiệu nào phải đi khám sớm và cách giảm phơi nhiễm trong sinh hoạt hằng ngày.

Virus Nipah là gì và có nguy hiểm không?

Nipah là một loại virus có nguồn gốc từ động vật, trong đó dơi ăn quả thuộc giống Pteropus được xem là vật chủ tự nhiên. Người có thể nhiễm khi tiếp xúc với động vật mang virus, hoặc dùng thực phẩm, đồ uống bị nhiễm dịch tiết của chúng. Bệnh được quan tâm vì có thể gây tình trạng nặng ở đường hô hấp và hệ thần kinh, đặc biệt là viêm não.

Mức độ nặng nhẹ không giống nhau ở mọi người và mọi ổ dịch, nhưng dữ liệu từ các cơ quan y tế cho thấy tỷ lệ tử vong có thể cao, thường được ước tính khoảng 40 đến 75% tùy bối cảnh giám sát và chăm sóc y tế. Điều này không có nghĩa là cứ nhiễm là chắc chắn nguy kịch, mà nhấn mạnh rằng nếu có yếu tố phơi nhiễm kèm triệu chứng phù hợp thì cần đi khám sớm để được đánh giá đúng.

Nếu bạn vừa đi đến khu vực có ghi nhận ca bệnh, hoặc có tiếp xúc gần với người nghi nhiễm và đang sốt, ho, đau đầu, hãy cân nhắc đi khám sớm để được hướng dẫn.

Virus Nipah lây qua đường nào?

Để dễ theo dõi, dưới đây là các con đường lây truyền thường được ghi nhận. Mỗi ý đi kèm giải thích ngắn để bạn hình dung rõ tình huống trong đời sống.

• Từ dơi ăn quả sang người: Qua thực phẩm, đồ uống bị dơi tiếp xúc hoặc nhiễm nước bọt, nước tiểu, trái cây bị dơi gặm dở cũng có nguy cơ.
• Từ động vật trung gian (như lợn) sang người: Khi tiếp xúc gần với dịch tiết của con vật bệnh hoặc môi trường chăn nuôi bị nhiễm.
• Từ người sang người: Xảy ra khi tiếp xúc gần, nhất là lúc chăm sóc người bệnh và chạm vào dịch tiết hô hấp, nước bọt hoặc dịch cơ thể mà không có bảo hộ phù hợp.

Một cách tự kiểm tra nguy cơ nhanh là nhìn lại 14 ngày gần đây: Bạn có tiếp xúc gần người sốt kèm triệu chứng hô hấp và có yếu tố dịch tễ không, có tham gia chăm sóc người bệnh, hoặc có ăn uống thực phẩm dễ bị động vật tiếp xúc không.

Nếu trong gia đình có người bệnh nghi nhiễm, ưu tiên liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn bảo vệ người chăm sóc và hạn chế lây lan trong nhà.

Triệu chứng virus Nipah: Nhận biết sớm để đi khám kịp thời

Triệu chứng có thể bắt đầu khá giống cảm cúm, nên việc kết hợp “triệu chứng” với “yếu tố phơi nhiễm” là chìa khóa. Trước khi đi vào từng nhóm dấu hiệu, bạn có thể xem danh sách dưới đây để định hướng theo dõi.

• Nhóm triệu chứng sớm thường gặp: Sốt, đau đầu, mệt, đau họng, ho, khó thở, buồn nôn hoặc nôn.
• Nhóm biểu hiện nặng liên quan thần kinh: Lơ mơ, giảm tỉnh táo, rối loạn ý thức, co giật.
• Nhóm biểu hiện nặng liên quan hô hấp: Khó thở tăng nhanh, thở gấp, tím tái.

Để bạn dễ hình dung hơn, phần dưới tách riêng biểu hiện cấp tính và những vấn đề có thể kéo dài sau giai đoạn nặng.

Triệu chứng cấp tính khi nhiễm Nipah

Khi bệnh tiến triển, một số người có thể xuất hiện viêm não. Dữ liệu lâm sàng ghi nhận tình trạng viêm não có thể chuyển nặng nhanh, thậm chí từ rối loạn tri giác sang hôn mê trong khoảng 24 đến 48 giờ ở những ca nặng. Vì vậy, nếu có sốt kèm đau đầu và bắt đầu lơ mơ, ngủ gà, co giật hoặc khó thở tăng, cần coi đây là dấu hiệu cảnh báo và đi khám ngay.

Biến chứng lâu dài có thể gặp sau giai đoạn nặng

Sau khi vượt qua viêm não cấp, một số người có thể còn di chứng thần kinh như giảm trí nhớ, thay đổi hành vi, yếu cơ, hoặc gặp khó khăn trong sinh hoạt. Mức độ phục hồi phụ thuộc vào mức độ tổn thương ban đầu và quá trình chăm sóc, phục hồi chức năng. Đây cũng là lý do việc phát hiện và điều trị hỗ trợ sớm có ý nghĩa.

Nếu bạn hoặc người thân có dấu hiệu lơ mơ, co giật, khó thở tăng nhanh, hãy đi cấp cứu, tránh tự xử trí tại nhà.

Chẩn đoán và điều trị virus Nipah: Hiện có thuốc đặc hiệu chưa?

Ở giai đoạn đầu, triệu chứng còn chung chung nên chẩn đoán có thể khó nếu thiếu thông tin dịch tễ. Vì vậy, bác sĩ thường dựa trên ba nhóm dữ kiện: Yếu tố phơi nhiễm, biểu hiện lâm sàng và xét nghiệm.

Trước khi vào danh sách phương pháp, bạn lưu ý rằng không phải ai sốt ho cũng cần xét nghiệm Nipah. Việc quyết định phụ thuộc vào đánh giá nguy cơ và hướng dẫn y tế tại nơi bạn sống.

• Khai thác dịch tễ và thăm khám: Hỏi về đi lại đến vùng có ca bệnh, tiếp xúc người bệnh, tiếp xúc động vật có nguy cơ, và đánh giá triệu chứng hô hấp, thần kinh.
• Xét nghiệm trong giai đoạn bệnh: Có thể sử dụng kỹ thuật phát hiện vật liệu di truyền của virus từ mẫu phù hợp theo chỉ định.
• Xét nghiệm sau giai đoạn cấp hoặc hồi phục: Có thể dùng xét nghiệm tìm kháng thể để hỗ trợ xác định nhiễm trước đó.
• Chẩn đoán phân biệt: Loại trừ các nguyên nhân khác gây viêm phổi nặng hoặc viêm não do virus khác.

Về điều trị, hiện chưa có thuốc hay vắc xin được cấp phép rộng rãi để đặc hiệu cho Nipah, nên hướng tiếp cận chủ yếu là điều trị hỗ trợ và xử trí biến chứng. Tùy tình trạng, người bệnh có thể cần hỗ trợ hô hấp, kiểm soát co giật, theo dõi tri giác, điều chỉnh nước điện giải và chăm sóc hồi sức khi cần. Đồng thời, kiểm soát nhiễm khuẩn trong cơ sở y tế và hướng dẫn phòng lây cho người chăm sóc là phần rất quan trọng để hạn chế lây truyền.

Nếu bạn nghi ngờ phơi nhiễm và có triệu chứng, hãy đi khám sớm để được đánh giá và hướng dẫn cách chăm sóc an toàn cho người thân.

Phòng tránh virus Nipah: Làm gì để giảm nguy cơ lây nhiễm?

Phòng ngừa tập trung vào giảm phơi nhiễm từ nguồn lây và giảm lây truyền khi có ca nghi ngờ. Dưới đây là các việc thường được khuyến nghị, bạn có thể áp dụng linh hoạt theo hoàn cảnh.

• An toàn thực phẩm, đồ uống: Ưu tiên ăn chín, uống sôi, rửa sạch trái cây, hạn chế sử dụng thực phẩm hoặc đồ uống dễ bị động vật tiếp xúc nếu không đảm bảo che chắn và vệ sinh.
• Tránh tiếp xúc gần với động vật nghi bệnh và môi trường chăn nuôi có nguy cơ: Đặc biệt khi có thông tin dịch tễ tại khu vực.
• Vệ sinh tay và bảo hộ khi chăm sóc người bệnh: Rửa tay đúng cách, hạn chế tiếp xúc với dịch tiết, đeo khẩu trang khi cần, và tuân thủ hướng dẫn từ cơ sở y tế.
• Theo dõi sức khỏe sau phơi nhiễm: Nếu có sốt, đau đầu, ho, khó thở hoặc dấu hiệu thần kinh trong giai đoạn theo dõi, nên đi khám sớm.

Câu hỏi thường gặp

Nếu bạn còn băn khoăn, ba câu hỏi dưới đây là những điều nhiều người hay tra cứu khi đọc về Nipah.

Nipah có lây qua không khí như cúm không?

Không. Virus Nipah không lây qua không khí xa như cúm, mà chủ yếu lây qua tiếp xúc gần với dịch tiết của người hoặc động vật nhiễm bệnh.

Có vắc xin phòng Nipah chưa?

Hiện vẫn chưa có vắc xin được cấp phép rộng rãi cho người, dù có các nghiên cứu và thử nghiệm đang được triển khai.

Cần làm gì nếu vừa đi từ vùng có ca bệnh về?

Theo dõi sức khỏe, hạn chế tiếp xúc gần nếu đang có triệu chứng, và liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn khi cần.

Virus Nipah là bệnh lây từ động vật sang người và có thể gây diễn tiến nặng ở hô hấp hoặc thần kinh. Cách hữu ích nhất là nắm rõ đường lây, nhận biết dấu hiệu cảnh báo và đi khám sớm khi có yếu tố phơi nhiễm. Song song đó, thói quen ăn uống an toàn, vệ sinh tay và chăm sóc người bệnh đúng cách giúp giảm nguy cơ lây lan trong cộng đồng.