Khi nào cúm gia cầm độc lực cao có nguy cơ lây sang người?

Khi các bản tin về cúm gia cầm độc lực cao xuất hiện, nhiều người thường lo lắng về khả năng virus lây lan nhanh chóng trong cộng đồng. Câu hỏi đặt ra là liệu loại virus này có dễ dàng lây từ người sang người hay không, và những ai thực sự là nhóm đối tượng cần đặc biệt cảnh giác để bảo vệ bản thân?

Theo bác sĩ Nguyễn Lê Mai Anh, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, cúm gia cầm độc lực cao có tỷ lệ tử vong rất cao ở chim và gia cầm. Tuy nhiên ở người, lây nhiễm chủ yếu xảy ra do tiếp xúc trực tiếp với động vật mắc bệnh (bao gồm gia cầm và một số động vật có vú) hoặc môi trường ô nhiễm virus, thay vì lây lan dễ dàng trong cộng đồng.

Để không gây hoang mang nhưng vẫn đảm bảo an toàn, chúng ta cần nhận diện chính xác các đường phơi nhiễm và những biện pháp phòng ngừa thiết thực trong đời sống hàng ngày.

Cúm gia cầm độc lực cao là gì?

Trong y khoa, việc phân loại độc lực của virus cúm gia cầm (LPAI - độc lực thấp và HPAI - độc lực cao) chủ yếu dựa trên biểu hiện bệnh lý quan sát được trên gà. Độc lực của virus phụ thuộc vào cấu trúc protein bề mặt của chúng. Các chủng độc lực cao (HPAI) có cấu trúc protein dễ bị cắt gãy bởi nhiều loại enzyme trong cơ thể vật chủ, giúp virus lây lan nhanh chóng qua nhiều cơ quan nội tạng và khiến gia cầm tử vong nhanh chỉ trong 2 - 3 ngày. Ngược lại, các chủng độc lực thấp (LPAI) thường chỉ gây bệnh nhẹ hoặc tập trung ở hệ hô hấp, tiêu hóa..

Một điểm quan trọng cần lưu ý là phân loại độc lực cao hay thấp này chỉ liên quan đến bệnh lý trên gia cầm và không phản ánh trực tiếp mức độ nguy hiểm khi virus gây bệnh ở người. Tuy nhiên, một số chủng cúm gia cầm, điển hình như H5N1 và H7N9, đã được ghi nhận là có khả năng lây sang người và có thể gây ra những tình trạng bệnh lý nghiêm trọng.

Nguy cơ lây nhiễm từ gia cầm sang người: Những đường phơi nhiễm chính

Virus cúm gia cầm không tự nhiên xuất hiện trong cơ thể người mà cần thông qua các đường phơi nhiễm cụ thể. Nguy cơ lây nhiễm chủ yếu đến từ việc tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với động vật bị nhiễm bệnh hoặc môi trường bị nhiễm virus.

Cụ thể, những tình huống phơi nhiễm thường gặp bao gồm:

• Tiếp xúc trực tiếp với gia cầm sống hoặc chết bị nhiễm bệnh: Đây là đường lây phổ biến nhất, đặc biệt trong quá trình chăn nuôi, vận chuyển hoặc giết mổ.
• Tiếp xúc với động vật có vú bị nhiễm bệnh (như bò sữa, vật nuôi) hoặc sử dụng các sản phẩm từ động vật chưa qua thanh trùng/tiệt trùng (như sữa tươi sống).
• Tiếp xúc với chất thải của động vật: Việc tiếp xúc với phân, dịch tiết hoặc các dụng cụ chăn nuôi bị nhiễm virus có thể dẫn đến lây nhiễm.
• Đường hô hấp và niêm mạc: Virus có thể xâm nhập vào cơ thể thông qua việc hít phải các giọt bắn đường hô hấp (droplets) hoặc hạt khí dung (aerosols) chứa virus trong không khí, hoặc khi virus tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mắt, mũi, miệng.

Việc xử lý xác gia cầm bệnh hoặc chuẩn bị gia cầm nhiễm bệnh để tiêu thụ, đặc biệt là trong môi trường gia đình không đảm bảo vệ sinh, cũng làm tăng đáng kể rủi ro phơi nhiễm.

Khả năng lây truyền giữa người với người: Sự thật và cảnh báo

Một trong những nỗi lo lớn nhất của cộng đồng là khả năng virus cúm gia cầm gây ra một đại dịch lây lan nhanh chóng từ người sang người. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại cho thấy virus cúm gia cầm thường gây ra những ca nhiễm lẻ tẻ (sporadic) từ động vật sang người, và những ca này thường là điểm kết thúc của chuỗi lây truyền vì virus không có khả năng lây truyền hiệu quả trong quần thể người.

Thực tế, dù trong một số cụm ca bệnh có ghi nhận hoặc không thể loại trừ khả năng lây truyền hạn chế và không bền vững giữa người với người, nhưng cho đến nay vẫn chưa có báo cáo về việc lây truyền bền vững từ người sang người. Nếu virus cúm gia cầm H5N1 biến đổi để có khả năng lây truyền dễ dàng hơn giữa người với người, điều đó mới có thể báo hiệu sự khởi đầu của một đại dịch. Vì vậy, rủi ro hiện nay chủ yếu nằm ở điểm giao thoa giữa người và động vật thay vì sự lây lan trong cộng đồng.

Những đối tượng cần đặc biệt cảnh giác

Nguy cơ lây nhiễm cúm gia cầm không đồng đều trong cộng đồng. Những đối tượng dễ bị phơi nhiễm nhất là nhóm người trực tiếp làm việc và tiếp xúc thường xuyên với gia cầm hoặc động vật mang mầm bệnh.

Các nhóm đối tượng này bao gồm:

• Người chăn nuôi gia cầm, gia súc (đặc biệt là bò sữa tại các vùng có dịch), những người làm việc tại các chợ động vật sống.
• Công nhân làm việc tại các cơ sở giết mổ, vận chuyển gia cầm.
• Nhân viên thú y và những người tham gia xử lý xác động vật chết không rõ nguyên nhân.

Đối với những nhóm này, việc tiếp xúc thường xuyên với chim, gia cầm và môi trường ô nhiễm khiến họ trở thành "tuyến đầu" dễ bị phơi nhiễm nhất.

Biện pháp phòng ngừa lây nhiễm cúm gia cầm cho cộng đồng

Biện pháp bảo vệ sức khỏe thiết thực nhất hiện nay là chủ động ngăn chặn các đường phơi nhiễm. Bác sĩ Mai Anh cho biết, thay vì lo lắng thái quá, mỗi người dân nên tập trung duy trì thói quen vệ sinh cá nhân và giữ sạch môi trường sống để triệt tiêu cơ hội tiếp xúc với mầm bệnh.

Để phòng ngừa cúm lây sang người, cộng đồng cần lưu ý:

• Không tiếp xúc hoặc sử dụng sản phẩm từ động vật bệnh: Tránh xa các loại gia cầm, gia súc ốm yếu hoặc đã chết; tuyệt đối không tham gia giết mổ hay tiêu thụ động vật chết không rõ nguyên nhân.
• Thực hiện ăn chín, uống sôi đối với các sản phẩm từ gia cầm.
• Duy trì thói quen vệ sinh tay sạch sẽ bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi tiếp xúc với động vật hoặc môi trường chăn nuôi.
• Khi phát hiện gia cầm có hiện tượng chết bất thường hoặc có dấu hiệu bệnh, cần báo ngay cho cơ quan thú y địa phương để xử lý.

Riêng đối với những người làm việc trong ngành gia cầm, việc sử dụng trang bị bảo hộ cá nhân (PPE) như găng tay, khẩu trang và kính bảo hộ là vô cùng cần thiết để giảm thiểu rủi ro nghề nghiệp .

Hướng dẫn xử lý và theo dõi sức khỏe sau phơi nhiễm

Nếu bạn hoặc người thân có lịch sử tiếp xúc với gia cầm bệnh hoặc môi trường nghi nhiễm, việc theo dõi sức khỏe là điều bắt buộc. Triệu chứng của cúm gia cầm ở người có thể diễn biến đa dạng, từ nhẹ như viêm kết mạc (đỏ mắt), sốt, các triệu chứng hô hấp giống bệnh cúm thông thường, cho đến những tình trạng nặng như viêm não hoặc suy hô hấp cấp .

Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi phơi nhiễm, bạn nên:

• Gọi điện thông báo trước cho cơ sở y tế gần nhất để được hướng dẫn di chuyển an toàn, thăm khám và làm xét nghiệm chẩn đoán.
• Thông báo rõ ràng và trung thực về lịch sử tiếp xúc với gia cầm hoặc động vật trong thời gian gần đây để bác sĩ có cơ sở chẩn đoán chính xác.

Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời không chỉ bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn giúp cơ quan y tế kiểm soát nguy cơ lây lan.

Thay vì lo lắng về một dịch bệnh lây lan nhanh như cúm gia cầm độc lực cao, việc hiểu đúng đường phơi nhiễm và tuân thủ các biện pháp an toàn vệ sinh sẽ giúp bạn và gia đình chủ động phòng ngừa cúm gia cầm độc lực cao hiệu quả.

Trao đổi với nhân viên y tế hoặc cơ quan thú y địa phương nếu bạn phát hiện gia cầm có dấu hiệu bất thường hoặc có triệu chứng nghi ngờ sau khi tiếp xúc.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.