Tuyến giáp: Cấu tạo, chức năng và vai trò đối với cơ thể

Tuyến giáp là một tuyến nội tiết nhỏ nằm ở vùng cổ nhưng lại giữ vai trò trung tâm trong việc điều hòa hoạt động của toàn bộ cơ thể. Tuyến này kiểm soát tốc độ chuyển hóa, ảnh hưởng đến tim mạch, thân nhiệt, cân nặng, tâm trạng, khả năng sinh sản cũng như sự phát triển thể chất và trí tuệ. Khi tuyến giáp hoạt động bất thường, hàng loạt cơ quan có thể bị tác động, khiến sức khỏe suy giảm rõ rệt.

Tuyến giáp là gì?

Tuyến giáp là một tuyến nội tiết, có chức năng sản xuất hormone và tiết trực tiếp vào máu. Các hormone tuyến giáp sau đó được vận chuyển đi khắp cơ thể, tác động đến hầu hết các mô và cơ quan.

Khác với nhiều tuyến khác chỉ ảnh hưởng cục bộ, hormone tuyến giáp có ảnh hưởng toàn thân. Chính vì vậy, chỉ một rối loạn nhỏ của tuyến giáp cũng có thể gây ra nhiều triệu chứng tưởng chừng không liên quan, từ mệt mỏi, thay đổi cân nặng cho đến rối loạn cảm xúc và tim mạch.

Cấu tạo của tuyến giáp

Tuyến giáp có cấu tạo đặc biệt, tạo nên nền tảng cho việc thực hiện nhiều chức năng quan trọng trong cơ thể.

Vị trí và hình dạng

Tuyến giáp nằm ở phía trước cổ, ngay dưới thanh quản và phía trước khí quản. Tuyến có hình dạng giống cánh bướm, gồm hai thùy nằm hai bên khí quản và nối với nhau bằng một eo tuyến giáp ở giữa.

Ở người bình thường, tuyến giáp mềm, không đau và khó sờ thấy bằng tay. Khi tuyến giáp to lên hoặc có tổn thương, người bệnh có thể nhận thấy khối vùng cổ hoặc cảm giác vướng khi nuốt.

Kích thước và trọng lượng

Tuyến giáp ở người trưởng thành nặng trung bình khoảng 15 - 25 gram. Kích thước tuyến có thể thay đổi theo giới tính, độ tuổi, tình trạng sinh lý và nội tiết, chẳng hạn như trong thai kỳ.

Cấu trúc vi thể

Về mặt mô học, tuyến giáp được cấu tạo từ:

• Các nang tuyến giáp: Đơn vị chức năng cơ bản, bên trong chứa chất keo giàu thyroglobulin.
• Tế bào nang: Chịu trách nhiệm tổng hợp hormone tuyến giáp.
• Tế bào cận nang (tế bào C): Tiết hormone calcitonin.

Cấu trúc này cho phép tuyến giáp vừa sản xuất, vừa dự trữ hormone để đáp ứng linh hoạt nhu cầu của cơ thể.

Hormone tuyến giáp gồm những gì?

Tuyến giáp sản xuất chủ yếu hai hormone:

• Thyroxine (T4);
• Triiodothyronine (T3).

T4 chiếm tỷ lệ lớn hơn trong máu, nhưng T3 mới là hormone có hoạt tính sinh học mạnh. Phần lớn T3 được chuyển đổi từ T4 tại các mô ngoại vi như gan, thận và cơ.

Ngoài ra, tuyến giáp còn tiết calcitonin, hormone tham gia điều hòa chuyển hóa canxi và xương.

Cơ chế điều hòa hoạt động của tuyến giáp

Hoạt động của tuyến giáp được kiểm soát bởi trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến giáp. Khi nồng độ hormone tuyến giáp trong máu giảm, vùng hạ đồi kích thích tuyến yên tiết hormone TSH, từ đó thúc đẩy tuyến giáp tăng sản xuất T3 và T4. Ngược lại, khi hormone tuyến giáp tăng cao, cơ chế phản hồi âm sẽ làm giảm tiết TSH.

Cơ chế này giúp duy trì sự cân bằng nội tiết, đảm bảo hormone tuyến giáp luôn ở mức phù hợp với nhu cầu sinh lý của cơ thể.

Chức năng của tuyến giáp

Tuyến giáp giữ vai trò trọng yếu trong việc điều hòa chuyển hóa và duy trì sự cân bằng của cơ thể.

Điều hòa chuyển hóa năng lượng

Hormone tuyến giáp quyết định tốc độ chuyển hóa cơ bản của cơ thể. Chúng ảnh hưởng đến:

• Mức tiêu hao năng lượng;
• Quá trình sinh nhiệt;
• Khả năng sử dụng oxy của tế bào.

Khi hormone tuyến giáp tăng, cơ thể tiêu hao năng lượng nhiều hơn; khi giảm, chuyển hóa chậm lại.

Chuyển hóa các chất dinh dưỡng

Tuyến giáp ảnh hưởng đến chuyển hóa:

• Chất béo: Tăng phân giải lipid;
• Chất đạm: Điều hòa tổng hợp và phân hủy protein;
• Carbohydrate: Tác động gián tiếp đến kiểm soát đường huyết.

Rối loạn tuyến giáp có thể dẫn đến rối loạn mỡ máu hoặc thay đổi khối lượng cơ.

Ảnh hưởng đến tim mạch

Hormone tuyến giáp làm tăng nhịp tim, lực co bóp và cung lượng tim. Khi tuyến giáp hoạt động quá mức, người bệnh có thể hồi hộp, tim đập nhanh; ngược lại, suy giáp thường gây nhịp tim chậm và mệt mỏi.

Điều hòa thân nhiệt

Tuyến giáp giúp duy trì thân nhiệt ổn định. Người cường giáp thường dễ nóng, ra mồ hôi nhiều; người suy giáp lại dễ lạnh, sợ lạnh.

Vai trò với hệ thần kinh

Hormone tuyến giáp ảnh hưởng đến tâm trạng, trí nhớ và khả năng tập trung, trong khi rối loạn tuyến giáp có thể dẫn đến lo âu, kích thích, mất ngủ, trầm cảm hoặc sự chậm chạp.

Vai trò trong tăng trưởng và phát triển

Ở trẻ em, hormone tuyến giáp đặc biệt quan trọng cho sự phát triển não bộ, chiều cao và hệ xương. Thiếu hormone tuyến giáp sớm có thể gây chậm phát triển thể chất và trí tuệ.

Vai trò của tuyến giáp đối với từng nhóm đối tượng

Hầu hết các tế bào trong cơ thể đều có thụ thể với hormone tuyến giáp. Do đó, khi hormone tăng hoặc giảm kéo dài, nhiều cơ quan phải điều chỉnh hoạt động để thích nghi, dẫn đến hàng loạt triệu chứng toàn thân như mệt mỏi, thay đổi cân nặng, rối loạn nhịp tim và cảm xúc.

• Phụ nữ: Tuyến giáp ảnh hưởng đến chu kỳ kinh nguyệt, khả năng sinh sản và thai kỳ. Trong thai kỳ, nhu cầu hormone tuyến giáp tăng lên để hỗ trợ sự phát triển hệ thần kinh của thai nhi.
• Nam giới: Ở nam giới, tuyến giáp ảnh hưởng đến chuyển hóa năng lượng, khối lượng cơ và sức khỏe tổng thể.
• Người cao tuổi: Ở người lớn tuổi, suy giáp nhẹ dễ bị bỏ sót do triệu chứng không rõ ràng và dễ nhầm với lão hóa.

Các rối loạn tuyến giáp thường gặp

Một số bệnh lý thường gặp ở tuyến giáp cần được lưu ý vì chúng có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe.

• Suy giáp: Mệt mỏi, tăng cân, sợ lạnh;
• Cường giáp: Sụt cân, tim nhanh, run tay;
• Bướu giáp: Tuyến giáp to bất thường;
• Viêm tuyến giáp: Đau cổ, rối loạn hormone tạm thời hoặc kéo dài.

Chăm sóc và bảo vệ sức khỏe tuyến giáp

Chăm sóc tuyến giáp giúp duy trì sức khỏe và sự cân bằng cho cơ thể.

Dinh dưỡng hợp lý

Chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chức năng tuyến giáp. Việc bổ sung iod đầy đủ, ăn uống đa dạng và cân bằng giúp tuyến giáp hoạt động ổn định. Tuy nhiên, cũng cần tránh lạm dụng thực phẩm chức năng hoặc bổ sung iod quá mức khi chưa có tư vấn y tế.

Lối sống lành mạnh

Ngủ đủ giấc, giảm căng thẳng, duy trì vận động đều đặn giúp hỗ trợ cân bằng nội tiết nói chung và tuyến giáp nói riêng. Stress kéo dài được xem là yếu tố làm trầm trọng thêm các rối loạn tuyến giáp ở một số người.

Theo dõi sức khỏe định kỳ

Khám sức khỏe định kỳ và xét nghiệm hormone tuyến giáp khi cần thiết giúp phát hiện sớm các rối loạn, ngay cả khi chưa có triệu chứng rõ ràng. Điều này đặc biệt quan trọng với những người thuộc nhóm nguy cơ cao.

Tuyến giáp tuy nhỏ nhưng giữ vai trò thiết yếu trong việc điều hòa hoạt động sống của cơ thể. Hiểu rõ cấu tạo, chức năng và vai trò của tuyến giáp giúp mỗi người chủ động chăm sóc sức khỏe, phát hiện sớm rối loạn và duy trì chất lượng cuộc sống bền vững.