Lưu ý khi tiêm vắc xin phòng dại: Tiêm chủ động và tiêm sau phơi nhiễm khác gì?

Tiêm dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) - Ai cần và khi nào có thể chờ?

PrEP là lịch tiêm chủ động, dành cho những người có nguy cơ tiếp xúc virus dại cao trong công việc hoặc sinh hoạt, trước khi bất kỳ sự cố nào xảy ra.

Những ai nên tiêm PrEP?

• Bác sĩ thú y, nhân viên cứu hộ động vật, nhân viên trại nuôi động vật, người làm nghề kiểm dịch thú sản.
• Nhân viên phòng thí nghiệm tiếp xúc trực tiếp với virus dại hoặc mẫu bệnh phẩm nghi ngờ.
• Người thường xuyên làm việc trong hang dơi, rừng hoặc vùng dịch lưu hành.
• Du khách chuẩn bị đến các khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa có bệnh dại lưu hành phổ biến, đặc biệt nơi khó tiếp cận y tế sau phơi nhiễm.

Phác đồ PrEP hiện hành

Theo hướng dẫn cập nhật của CDC Hoa Kỳ năm 2022, phác đồ PrEP hiện nay gồm 2 liều, tiêm vào ngày 0 và ngày 7, thay thế cho phác đồ 3 liều trước đây. Hiệu quả bảo vệ duy trì khoảng 3 năm, sau đó có thể cần kiểm tra kháng thể hoặc tiêm nhắc tùy theo nhóm nguy cơ.

Khi nào có thể trì hoãn PrEP?

Khác với tiêm sau phơi nhiễm (PEP), tiêm dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) trong một số trường hợp có thể cân nhắc trì hoãn vì đây không phải tình huống cấp cứu khẩn cấp. Một số trường hợp thường được cân nhắc gồm:

• Đang mắc bệnh cấp tính, sốt cao hoặc nhiễm trùng: Khi cơ thể đang ốm, khả năng tạo miễn dịch có thể giảm nên thường được khuyến nghị chờ ổn định sức khỏe rồi mới tiêm để đảm bảo hiệu quả.
• Đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch: Các thuốc như corticoid liều cao, thuốc điều trị ung thư hoặc một số thuốc đặc biệt khác có thể làm giảm đáp ứng với vắc xin. Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được tư vấn thời điểm tiêm phù hợp.
• Phụ nữ mang thai nhưng không thuộc nhóm nguy cơ cao: Nếu chưa có nguy cơ phơi nhiễm rõ ràng, việc tiêm PrEP có thể được cân nhắc trì hoãn. Tuy nhiên, nếu công việc hoặc môi trường sống có nguy cơ tiếp xúc thường xuyên với virus dại thì vẫn nên tiêm theo hướng dẫn của bác sĩ.

Lưu ý quan trọng về PrEP:

• Tiêm PrEP không thay thế hoàn toàn PEP sau phơi nhiễm. Người đã tiêm PrEP mà vẫn bị động vật cắn vẫn cần tiêm thêm 2 liều nhắc (ngày 0 và ngày 3), nhưng không cần tiêm huyết thanh kháng dại (RIG).
• Lợi thế của PrEP: đơn giản hóa đáng kể quy trình điều trị sau phơi nhiễm và không cần RIG - loại huyết thanh vừa đắt vừa khó tìm trong trường hợp khẩn cấp ở vùng xa.

Tiêm sau phơi nhiễm (PEP) - Không có chống chỉ định tuyệt đối

Điều quan trọng nhất cần hiểu là khi đã bị phơi nhiễm với nguồn nghi dại, tiêm dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) cần được thực hiện ngay và không có chống chỉ định tuyệt đối. Theo khuyến cáo của WHO và CDC Hoa Kỳ, PEP vẫn có thể được tiêm an toàn cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch. Lý do là vì bệnh dại gần như gây tử vong 100% khi đã phát triệu chứng. Do đó, việc trì hoãn tiêm PEP vì lo ngại chống chỉ định hay tác dụng phụ có thể làm tăng nguy cơ nguy hiểm đến tính mạng người bệnh.

Phác đồ PEP cho người chưa tiêm phòng trước

Phác đồ chuẩn theo CDC 2022:

• Rửa vết thương ngay lập tức: Xối nước sạch và xà phòng liên tục ít nhất 15 phút. Đây là bước làm giảm tải lượng virus hiệu quả nhất trước khi đến cơ sở y tế. Nếu có dung dịch povidone-iodine, dùng thêm để sát khuẩn vết thương.
• Huyết thanh kháng dại (RIG): Tiêm một lần duy nhất vào ngày đầu (ngày 0), thấm quanh vết thương càng nhiều càng tốt. Không tiêm chung bơm kim tiêm với vắc xin.
• Vắc xin - 4 liều: Ngày 0, ngày 3, ngày 7 và ngày 14.

Với người đã từng tiêm PrEP hoặc đã có đủ phác đồ PEP trước đây: Chỉ cần 2 liều vắc xin (ngày 0 và ngày 3), không cần RIG.

Các tình huống phơi nhiễm và mức độ ưu tiên

• Mức độ 1 (không cần PEP): Chạm vào lông/da lành của động vật, bị liếm lên vùng da nguyên vẹn không có vết thương hở.
• Mức độ 2 (tiêm vắc xin ngay): Bị cắn nhẹ, cào xước không chảy máu trên vùng da hở. Bị liếm lên vết xước hoặc da bị trầy.
• Mức độ 3 (tiêm vắc xin + RIG ngay): Bị cắn sâu, chảy máu, vết cào chảy máu. Dịch nước bọt dính vào niêm mạc (mắt, miệng, mũi). Vết thương ở đầu, mặt, cổ, tay, bộ phận sinh dục, những vị trí gần hệ thần kinh trung ương hoặc có mật độ thụ thể thần kinh cao.

Các đối tượng đặc biệt - cần hiểu đúng để không bỏ lỡ mũi tiêm quan trọng

Phụ nữ mang thai

Nhiều thai phụ lo ngại tiêm vắc xin sẽ ảnh hưởng đến thai nhi. Tuy nhiên, với vắc xin dại, thai kỳ không phải chống chỉ định của tiêm dự phòng sau phơi nhiễm (PEP). Vắc xin dại hiện nay là vắc xin bất hoạt, không chứa virus sống nên không gây bệnh cho thai nhi.

Theo khuyến cáo của CDC và WHO, khi có nguy cơ phơi nhiễm dại, phụ nữ mang thai vẫn cần tiêm PEP đầy đủ và càng sớm càng tốt. Nguy cơ của bệnh dại lớn hơn rất nhiều so với các lo ngại lý thuyết về vắc xin.

Phụ nữ đang cho con bú

Phụ nữ đang cho con bú vẫn có thể tiêm vắc xin dại theo chỉ định. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy vắc xin dại ảnh hưởng đến chất lượng sữa mẹ hoặc gây hại cho trẻ bú mẹ.

Trẻ em

Vắc xin dại an toàn với trẻ ở mọi lứa tuổi, kể cả trẻ nhũ nhi. Liều vắc xin không thay đổi theo cân nặng hay độ tuổi, tuy nhiên vị trí tiêm được điều chỉnh: Trẻ dưới 2 tuổi tiêm vào đùi trước - ngoài thay vì bắp tay. Khi trẻ có nguy cơ phơi nhiễm, tiêm PEP không thể trì hoãn.

Người suy giảm miễn dịch

Người đang dùng corticoid liều cao, hóa trị liệu, thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng hoặc nhiễm HIV tiến triển nặng vẫn cần tiêm PEP nếu có nguy cơ phơi nhiễm dại. Đây không phải nhóm chống chỉ định tiêm, nhưng thường cần phác đồ theo dõi chặt chẽ hơn. Phác đồ PEP cho đối tượng này gồm 5 liều vắc xin (ngày 0, 3, 7, 14 và 28) cộng với RIG. Sau khi hoàn thành phác đồ, cần kiểm tra mức kháng thể trung hòa để đảm bảo đáp ứng miễn dịch đạt ngưỡng bảo vệ.

Làm gì ngay khi bị cắn hoặc có nguy cơ phơi nhiễm?

Thứ tự xử lý đúng trong những phút đầu tiên có thể tạo ra sự khác biệt rất lớn:

• Bước 1 - Rửa vết thương: Cần rửa vết thương dưới vòi nước sạch với xà phòng liên tục trong khoảng 15 phút để giúp giảm tải lượng virus tại chỗ. Sau đó có thể sát khuẩn bằng cồn 70 độ hoặc povidone-iodine nếu có sẵn.
• Bước 2 - Đến cơ sở y tế hoặc trung tâm tiêm chủng ngay: Nên đến cơ sở y tế ngay sau khi bị cắn hoặc cào, lý tưởng nhất là trong 24 giờ đầu. Việc tiêm PEP càng sớm sẽ càng giúp hạn chế nguy cơ virus xâm nhập hệ thần kinh. Không nên chờ sang ngày hôm sau hoặc trì hoãn vì ngày nghỉ, lễ tết.
• Bước 3 - Quan sát động vật: Nếu là chó hoặc mèo nhà có thể theo dõi được, cần quan sát trong khoảng 10 ngày. Nếu con vật vẫn khỏe mạnh bình thường sau thời gian này, bác sĩ có thể cân nhắc điều chỉnh phác đồ. Tuy nhiên, việc theo dõi động vật phải thực hiện song song với xử trí y tế ban đầu, không phải lý do để trì hoãn tiêm phòng.
• Bước 4 - Tuân thủ đủ phác đồ: Phác đồ PEP chỉ đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu khi được tiêm đầy đủ và đúng thời gian quy định. Không nên tự ý bỏ mũi hoặc ngưng giữa chừng dù cơ thể vẫn bình thường hoặc vết thương đã lành.

Theo dõi phản ứng sau tiêm:

• Sau tiêm, có thể gặp phản ứng nhẹ tại chỗ tiêm như sưng, đỏ, đau - đây là biểu hiện bình thường.
• Một số người có thể sốt nhẹ, mệt mỏi trong 1 - 2 ngày đầu. Dùng paracetamol theo chỉ dẫn nếu cần. Các phản ứng nặng hơn như phát ban toàn thân, khó thở, tụt huyết áp cần báo ngay cho nhân viên y tế để được xử trí kịp thời.