Đồng tử: Giải phẫu, chức năng và những bệnh lý thường gặp

Là trung tâm của mống mắt, đồng tử đảm nhiệm chức năng then chốt trong việc kiểm soát lượng ánh sáng đi vào võng mạc, một cơ chế sinh học phức tạp quyết định thị lực. Sự co giãn linh hoạt của đồng tử không chỉ là phản xạ tự nhiên mà còn là chỉ dấu quan trọng phản ánh tình trạng sức khỏe của hệ thần kinh. Để có cái nhìn toàn diện về đồng tử, bài viết này sẽ lần lượt tìm hiểu về cấu trúc giải phẫu chi tiết, các cơ chế chức năng liên quan đến phản xạ ánh sáng và những rối loạn hoặc bệnh lý thường gặp.

Tổng quan về giải phẫu đồng tử

Chấm tròn đen láy nằm ngay chính giữa chính là đồng tử, dân gian thường gọi là con ngươi. Tuy chỉ là một chấm nhỏ, nhưng đây là cửa ngõ duy nhất để ánh sáng đi vào cơ thể, giúp não bộ kiến tạo nên hình ảnh của thế giới xung quanh.

Bản chất của đồng tử

Nhiều người lầm tưởng đồng tử là một đốm đen, nhưng thực chất nó là một khoảng trống nằm ngay trung tâm của mống mắt. Mống mắt chính là phần tạo nên màu sắc cho mắt, như mắt nâu, mắt xanh, mắt đen. Các cơ nằm trong mống mắt chịu trách nhiệm điều khiển đồng tử mở to ra hoặc thu nhỏ lại.

Màu sắc của đồng tử

Lý do đồng tử có màu đen là bởi vì hầu hết ánh sáng khi đi qua lỗ hổng này đều bị các mô bên trong mắt hấp thụ và giữ lại, rất ít khi phản xạ ngược trở ra. Trường hợp ngoại lệ duy nhất là khi bạn chụp ảnh có đèn flash. Lúc này, ánh sáng mạnh đi vào quá nhanh và phản chiếu lại từ các mạch máu đỏ rực ở đáy mắt, tạo nên hiện tượng mắt đỏ trong các bức ảnh.

Các chỉ số của đồng tử bình thường

Ở một người trưởng thành bình thường, đồng tử sẽ có những đặc điểm sau:

• Kích thước: Đường kính dao động từ 2 - 4 mm khi ở ngoài sáng và giãn rộng từ 4 - 8 mm khi ở trong bóng tối.
• Cân xứng: Hai bên đồng tử phải có kích thước bằng nhau.
• Phản xạ đồng cảm: Khi chiếu đèn vào một bên mắt, không chỉ mắt đó co lại (phản xạ trực tiếp) mà đồng tử mắt còn lại cũng phải co theo (phản xạ đồng cảm).

Nếu đồng tử không giãn ra trong bóng tối, không co lại khi gặp ánh sáng hoặc kích thước hai bên to nhỏ không đều, đó được xem là dấu hiệu bất thường về thần kinh hoặc bệnh lý nhãn khoa cần được kiểm tra ngay.

Chức năng của đồng tử đối với cơ thể là gì?

Tuy chỉ là một lỗ nhỏ nằm giữa mắt nhưng đồng tử lại đảm nhiệm những vai trò sinh học cực kỳ quan trọng. Dưới đây là các chức năng chính của đồng tử đối với cơ thể:

• Cửa ngõ cho phép ánh sáng đi vào: Sau khi lọt qua khe cửa này, ánh sáng sẽ được thủy tinh thể hội tụ lại và chiếu thẳng lên võng mạc ở đáy mắt để bắt đầu quá trình nhìn.
• Chuyển hóa xung thần kinh: Tại võng mạc, các tín hiệu ánh sáng được chuyển hóa thành xung điện thần kinh. Đồng tử gián tiếp hỗ trợ quá trình này để não bộ có thể tiếp nhận và giải mã các tín hiệu đó thành hình ảnh sắc nét mà bạn nhìn thấy hàng ngày.
• Trạm trung chuyển quan trọng của hệ thần kinh: Đây là nơi kết nối các luồng thông tin hai chiều gồm đường dẫn truyền hướng tâm đưa tín hiệu từ mắt lên não và đường dẫn truyền ly tâm mang mệnh lệnh từ não trở lại mắt.
• Lưu thông thủy dịch: Đồng tử cho phép dòng chất lỏng nuôi dưỡng (thủy dịch) di chuyển từ phía sau ra khoang trước của mắt, đảm bảo cung cấp đủ dưỡng chất cho các tế bào mắt.

Những bệnh lý liên quan đến đồng tử thường gặp

Bất kỳ sự thay đổi bất thường nào về kích thước, hình dạng hay phản xạ của đồng tử đều có thể là dấu hiệu cảnh báo của một vấn đề sức khỏe tiềm ẩn, từ nhẹ nhàng đến nghiêm trọng. Dưới đây là các bệnh lý và hội chứng phổ biến nhất liên quan đến sự bất thường của đồng tử:

Các rối loạn về kích thước và phản xạ đồng tử

Một số rối loạn liên quan bao gồm:

• Đồng tử Marcus Gunn: Đây là một dạng phản xạ bất thường, thường được phát hiện khi bác sĩ thực hiện nghiệm pháp chiếu đèn luân phiên qua hai mắt. Thay vì co lại khi gặp ánh sáng như bình thường, đồng tử bị tổn thương lại giãn ra hoặc không phản ứng. Điều này thường báo hiệu các vấn đề về tổn thương dây thần kinh thị giác hoặc võng mạc.
• Chứng đồng tử không đều: Đây là tình trạng kích thước con ngươi hai bên mắt to nhỏ không bằng nhau. Ở một số người, đây là đặc điểm bẩm sinh vô hại. Tuy nhiên, nếu tình trạng này xuất hiện đột ngột, nó có thể là dấu hiệu của các bệnh lý nguy hiểm như phình mạch máu não, khối u hoặc chấn thương.
• Tình trạng đa đồng tử: Đây là một dị tật bẩm sinh rất hiếm gặp, trong đó một bên mắt có thể xuất hiện hai hoặc nhiều lỗ đồng tử hoạt động riêng biệt nằm trên cùng một mống mắt.
• Đồng tử Argyll Robertson: Dấu hiệu đặc trưng của tình trạng này là đồng tử bị thu nhỏ, mất khả năng co lại khi bị chiếu đèn mạnh nhưng vẫn có thể co lại bình thường khi người bệnh tập trung nhìn vào vật ở cự ly gần. Đây thường là biểu hiện của bệnh giang mai thần kinh giai đoạn muộn.

Tình trạng co và giãn đồng tử bất thường

Co và giãn đồng tử thường gặp trong trường hợp:

• Co đồng tử: Đồng tử bị thu nhỏ lại như đầu đinh ghim. Tình trạng này thường gặp ở bệnh nhân đột quỵ, người sử dụng opioid quá liều hoặc do tác dụng phụ của một số loại thuốc nhỏ mắt.
• Giãn đồng tử: Nghĩa là đồng tử giãn to và không co lại được. Nguyên nhân có thể do chấn thương, thiếu oxy não hoặc dùng các chất kích thích.
• Hội chứng Adie: Hay còn gọi là đồng tử trương lực. Biểu hiện là một bên đồng tử luôn ở trạng thái giãn to và phản ứng rất chậm chạp hoặc không phản ứng với ánh sáng. Đôi khi, đồng tử này có thể bị co cứng lại thay vì giãn ra trong bóng tối.

Các bệnh lý thần kinh và chấn thương liên quan

Bệnh lý thần kinh phổ biến biểu hiện tại đồng tử là:

• Hội chứng Horner: Đây là một tình trạng liệt giao cảm hiếm gặp ảnh hưởng đến một bên mặt và mắt. Tam chứng điển hình bao gồm đồng tử bên bệnh co nhỏ, mí mắt sụp xuống và giảm tiết mồ hôi ở nửa mặt cùng bên. Nguyên nhân thường do tổn thương đường dẫn truyền thần kinh từ não xuống cổ.
• Liệt dây thần kinh vận nhãn: Dây thần kinh sọ số III chịu trách nhiệm điều khiển hầu hết các chuyển động của mắt, nâng mí và co đồng tử. Khi dây thần kinh này bị liệt, mắt người bệnh thường bị lác ra ngoài, sụp mí và đồng tử giãn to mất phản xạ.
• Chấn thương sọ não: Khi não bộ bị va đập mạnh vào hộp sọ như trong tai nạn giao thông hay chấn động não, gây tăng áp lực nội sọ có thể chèn ép các dây thần kinh. Một trong những bước kiểm tra sinh hiệu đầu tiên của bác sĩ là soi đồng tử. Nếu đồng tử giãn to và không phản ứng với ánh sáng, đó là dấu hiệu của tổn thương não nghiêm trọng.
• Bệnh đục thủy tinh thể: Khi thủy tinh thể vốn trong suốt trở nên mờ đục, nó không chỉ cản trở tầm nhìn mà còn ảnh hưởng đến việc quan sát kích thước đồng tử. Ngoài ra, phẫu thuật thay thủy tinh thể cũng có thể tác động đến hình dạng và khả năng co giãn của đồng tử sau này.
• Đau đầu cụm: Khác với đau đầu thông thường, đau đầu cụm gây ra những cơn đau dữ dội tập trung ở một bên đầu. Cơn đau này thường đi kèm với các triệu chứng tại mắt cùng bên như chảy nước mắt, đỏ mắt và co nhỏ đồng tử tạm thời.

Đồng tử là một bộ phận không thể thiếu, giữ vai trò kiểm soát và điều tiết ánh sáng đi vào mắt, đảm bảo khả năng thị giác tối ưu trong mọi hoàn cảnh. Từ cấu tạo giải phẫu tinh vi đến chức năng sinh lý phức tạp, đồng tử luôn là điểm hội tụ của nhiều quá trình sinh học quan trọng. Việc nhận biết và hiểu rõ các bệnh lý thường gặp liên quan đến đồng tử không chỉ giúp chủ động hơn trong việc theo dõi và chăm sóc sức khỏe mắt, mà còn là bước đầu tiên để phát hiện sớm các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng khác.