Các chủng cúm mùa thường gặp trên người

Virus cúm có khả năng biến đổi vật liệu di truyền theo thời gian, khiến tình hình dịch lưu hành và nguy cơ mắc bệnh thay đổi giữa các mùa hàng năm. Một số trường hợp chỉ có triệu chứng nhẹ, trong khi những người có nguy cơ cao với tình trạng sức đề kháng yếu hoặc mắc bệnh nền có thể đối mặt với nguy cơ biến chứng nghiêm trọng hơn.

Các chủng cúm mùa thường gặp và thời điểm lưu hành

Virus cúm được chia thành bốn type chính là cúm A, B, C và D. Trong đó, cúm A và cúm B là hai nhóm tác nhân chủ yếu gây bệnh cúm mùa ở người; cúm C thường gây bệnh nhẹ hơn, còn cúm D chủ yếu được ghi nhận ở động vật. Đặc điểm của từng nhóm virus có ảnh hưởng đến khả năng lưu hành, biến đổi và gây dịch trong cộng đồng.

Cúm A(H1N1)

Cúm A(H1N1) là một trong những phân type virus gây cúm mùa phổ biến ở người. Chủng A(H1N1)pdm09 từng gây đại dịch năm 2009, và sau đó tiếp tục lưu hành như một tác nhân gây cúm mùa. Virus có khả năng biến đổi di truyền, vì vậy con người vẫn có thể mắc bệnh dù từng nhiễm cúm hoặc đã tiêm vắc xin trước đó.

Cúm A(H1N1) không chỉ xuất hiện trong một mùa cố định mà có thể lưu hành vào nhiều thời điểm trong năm, tùy thuộc vào khu vực và tình hình dịch tễ. Tại Việt Nam, virus cúm có thể hoạt động quanh năm, với số ca mắc tăng vào một số giai đoạn nhất định. Bệnh thường gây sốt, ho, đau họng, đau mỏi cơ và mệt mỏi, đôi khi dẫn đến viêm phổi hoặc làm nặng thêm tình trạng bệnh lý nền.

Cúm A(H3N2)

A(H3N2) là phân type cúm A khác thường được ghi nhận trong các đợt cúm mùa ở người. Tương tự A(H1N1), virus này có khả năng thay đổi đặc tính di truyền và kháng nguyên, khiến mức độ tương đồng với các chủng đã lưu hành trước đó có thể thay đổi theo thời gian.

Hoạt động của A(H3N2) không giống nhau giữa các khu vực và từng mùa dịch. Ở một số mùa cúm, chủng virus này có thể đóng góp đáng kể vào số ca mắc, đặc biệt tại những nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính cần chú ý theo dõi sức khỏe vì cúm có thể dẫn đến biến chứng hô hấp hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh sẵn có.

Cúm B

Virus cúm B là tác nhân quan trọng khác gây cúm mùa ở người. Khác với cúm A được phân loại thành các phân type dựa trên hai protein bề mặt H và N, cúm B được phân chia theo các dòng virus. Trước đây, hai dòng chính được ghi nhận là B/Victoria và B/Yamagata, nhưng B/Victoria hiện là dòng được ghi nhận trong hoạt động giám sát cúm mùa gần đây.

Cúm B có thể lưu hành cùng cúm A trong một mùa dịch và gây ra những triệu chứng tương tự như sốt, ho, đau họng, đau đầu, đau mỏi cơ và mệt mỏi. Bệnh không phải lúc nào cũng nhẹ hơn cúm A, đồng thời vẫn có thể gây biến chứng, nhất là ở trẻ em và người thuộc nhóm nguy cơ cao. Vì vậy, không nên đánh giá mức độ nguy hiểm chỉ dựa vào tên chủng virus.

Cúm C và cúm D

Cúm C ít được ghi nhận gây các đợt dịch lớn ở người và thường liên quan đến bệnh cảnh nhẹ hơn. Người nhiễm virus có thể xuất hiện các biểu hiện giống cảm lạnh thông thường như sổ mũi, ho, đau họng hoặc sốt nhẹ. Tuy nhiên, triệu chứng lâm sàng không đủ để xác định chính xác người bệnh nhiễm cúm C hay một loại virus hô hấp khác.

Trong khi đó, virus cúm D chủ yếu được phát hiện ở gia súc, đặc biệt là bò, và hiện chưa được xác định là nguyên nhân gây bệnh cúm ở người. Do đó, khi nói đến các chủng cúm mùa thường gặp ở người, cúm A(H1N1), A(H3N2) và cúm B vẫn là những nhóm cần được quan tâm nhiều nhất.

Triệu chứng cúm mùa có gì khác nhau giữa các chủng?

Cúm mùa thường khởi phát tương đối đột ngột với các biểu hiện như sốt hoặc ớn lạnh, ho, đau họng, nghẹt mũi, sổ mũi, đau đầu, đau mỏi cơ và mệt mỏi. Một số người, đặc biệt là trẻ em, có thể kèm theo buồn nôn, nôn hoặc tiêu chảy. Mức độ triệu chứng có thể khác nhau tùy theo chủng virus, độ tuổi, tình trạng miễn dịch và các bệnh lý đi kèm.

Mặc dù cúm A và cúm B có thể có những biểu hiện tương tự, hiện không có triệu chứng bên ngoài đặc hiệu giúp phân biệt chắc chắn hai nhóm virus này. Cúm C thường gây bệnh nhẹ hơn, nhưng những biểu hiện nhẹ cũng không đủ để xác định type virus. Khi cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm để xác định tác nhân gây bệnh và cân nhắc hướng xử trí phù hợp.

Cúm mùa cũng dễ bị nhầm lẫn với cảm lạnh thông thường hoặc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp khác. So với cảm lạnh, cúm thường khởi phát nhanh hơn và có thể gây sốt, đau mỏi cơ, mệt mỏi rõ rệt, dù không phải trường hợp nào cũng có sốt. Người bệnh không nên tự xác định mình mắc cúm A hay cúm B chỉ dựa vào một vài triệu chứng hoặc mức độ sốt.

Phần lớn người mắc cúm có thể hồi phục trong khoảng một tuần, nhưng ho và cảm giác mệt mỏi đôi khi kéo dài hơn. Người bệnh nên đi khám theo chuyên khoa nếu sốt kéo dài, triệu chứng không cải thiện hoặc có xu hướng bệnh nặng lên, đặc biệt khi thuộc nhóm nguy cơ cao. Nếu xuất hiện khó thở, đau tức ngực, lú lẫn, co giật, môi tím tái hoặc dấu hiệu mất nước nghiêm trọng, cần được điều trị, cấp cứu kịp thời.

Ở trẻ em, các dấu hiệu cảnh báo còn bao gồm thở nhanh, lồng ngực rút lõm khi thở, li bì, bỏ bú hoặc tiểu ít bất thường. Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh tim mạch, bệnh phổi mạn tính, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch nên liên hệ cơ sở y tế sớm khi nghi mắc cúm. Việc đánh giá và điều trị kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong giảm nguy cơ biến chứng ở những trường hợp dễ diễn biến nặng.

Tiêm vắc xin cúm mùa giúp phòng bệnh như thế nào?

Tiêm vắc xin cúm mùa là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế các biến chứng nghiêm trọng, đồng thời nhờ vắc xin mà chúng ta hoàn toàn có thể tạo được miễn dịch cộng đồng để phòng ngừa bệnh cúm. 

Thành phần của vắc xin cúm được cập nhật định kỳ theo khuyến cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định kỳ 2 lần hàng năm, đây chính là các chủng virus cúm được dự báo sẽ lưu hành trên toàn cầu, thường bao gồm các thành phần đại diện cho cúm A(H1N1), A(H3N2) và cúm B. Do virus cúm liên tục biến đổi vật chất di truyền, hiệu quả bảo vệ có thể khác nhau giữa các mùa và vắc xin không loại trừ hoàn toàn nguy cơ nhiễm bệnh.

Việc tiêm phòng cần được duy trì hằng năm theo khuyến cáo vì khả năng miễn dịch có thể suy giảm theo thời gian, đồng thời các chủng virus lưu hành cũng có thể thay đổi. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính nên được tư vấn về lịch tiêm phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và tiền sử tiêm chủng. Mỗi người không nên đợi đến khi dịch cúm gia tăng mới tìm hiểu về tiêm phòng, bởi cơ thể cần thời gian hình thành đáp ứng miễn dịch sau tiêm.

Để chủ động phòng ngừa cúm mùa, người dân có thể tham khảo dịch vụ tiêm vắc xin tại Tiêm chủng Long Châu. Nhân viên y tế sẽ tư vấn loại vắc xin và lịch tiêm phù hợp với từng đối tượng. Chủ động tiêm phòng đúng thời điểm là cách thiết thực để góp phần bảo vệ sức khỏe bản thân, gia đình và cộng đồng.

Các biện pháp phòng ngừa cúm mùa trong sinh hoạt hằng ngày

Bên cạnh tiêm chủng, duy trì vệ sinh cá nhân và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây giúp giảm nguy cơ mắc cúm mùa. Các biện pháp phòng ngừa phổ thông vẫn đóng vai trò rất quan trọng trong việc ngăn ngừa lây lan mầm bệnh bao gồm: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, tránh đưa tay chưa vệ sinh lên mắt, mũi, miệng và che kín miệng, mũi khi ho hoặc hắt hơi. Không gian sống, lớp học và nơi làm việc cần được giữ thông thoáng, nhất là khi có nhiều người sinh hoạt cùng nhau.

Khi xuất hiện các triệu chứng hô hấp, người bệnh nên hạn chế tiếp xúc gần với người khác, đeo khẩu trang khi cần ra ngoài hoặc đến nơi đông người và nghỉ ngơi phù hợp. Chế độ ăn đa dạng, đảm bảo đầy đủ thành phần dinh dưỡng, uống đủ nước và ngủ đủ giấc góp phần duy trì sức khỏe tổng thể, nhưng không thể thay thế vắc xin hoặc các biện pháp phòng bệnh khác. Những người thuộc nhóm nguy cơ cao cần thận trọng hơn khi tiếp xúc với người đang mắc bệnh.

Nếu chẳng may mắc cúm, người bệnh không nên tự ý sử dụng kháng sinh vì thuốc này không có tác dụng tiêu diệt virus cúm. Thuốc kháng virus có thể được bác sĩ chuyên khoa chỉ định trong một số trường hợp, đặc biệt với người có nguy cơ cao hoặc bệnh có diễn biến nặng; việc điều trị thường có lợi hơn khi được bắt đầu sớm. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn chuyên môn và theo dõi sát các dấu hiệu bất thường thay vì tự mua thuốc điều trị tại nhà.

Nhận biết các chủng cúm mùa thường gặp trên người giúp mỗi người hiểu rõ hơn về đặc điểm của bệnh và chủ động bảo vệ sức khỏe. Dù nhiễm cúm A hay cúm B, người bệnh vẫn có nguy cơ gặp biến chứng, nhất là khi có bệnh nền hoặc thuộc nhóm dễ bị tổn thương. Tiêm vắc xin hằng năm, duy trì thói quen vệ sinh và thăm khám kịp thời khi có dấu hiệu cảnh báo là những biện pháp cần thiết để giảm nguy cơ mắc bệnh và lây lan trong cộng đồng.