Viêm da tiếp xúc là gì? Nguyên nhân, cách điều trị và phòng ngừa

Viêm da tiếp xúc (Contact Dermatitis) là một trong những bệnh lý da liễu phổ biến nhất, chiếm khoảng 4% đến 7% các cuộc thăm khám da liễu hàng năm. Đây là phản ứng của da khi hệ thống miễn dịch hoặc hàng rào bảo vệ da bị kích thích bởi một chất lạ. Dựa trên cơ chế bệnh sinh, các bác sĩ chuyên khoa phân loại bệnh thành hai thể lâm sàng chính:

• Viêm da tiếp xúc kích ứng (Irritant Contact Dermatitis - ICD): Đây là dạng phổ biến nhất, chiếm khoảng 80% các trường hợp. Bệnh xảy ra khi da tiếp xúc với các chất có độc tính làm tổn thương trực tiếp lớp sừng bảo vệ da mà không thông qua phản ứng miễn dịch dị ứng.
• Viêm da tiếp xúc dị ứng (Allergic Contact Dermatitis - ACD): Chiếm khoảng 20% các trường hợp còn lại. Đây là phản ứng quá mẫn chậm (Type IV) qua trung gian tế bào T. Phản ứng này chỉ xảy ra ở những người có cơ địa nhạy cảm đã từng tiếp xúc với dị nguyên đó trước đây (giai đoạn mẫn cảm). Khi tiếp xúc lại, hệ miễn dịch sẽ ghi nhớ và tấn công chất đó, gây viêm da (ví dụ: dị ứng Niken trong đồ trang sức, hương liệu, cao su).

Ngoài ra còn có thể viêm da tiếp xúc quang hóa, xảy ra khi chất tiếp xúc chỉ gây phản ứng sau khi da được chiếu tia cực tím (ánh nắng mặt trời).

Những dấu hiệu và triệu chứng của viêm da tiếp xúc 

Các triệu chứng thường khu trú tại đúng vị trí tiếp xúc với chất gây bệnh (đối với thể kích ứng) hoặc lan rộng ra xung quanh (đối với thể dị ứng):

• Mụn nước và bọng nước: Trong giai đoạn cấp tính, trên nền da đỏ xuất hiện các mụn nước li ti hoặc bọng nước lớn chứa dịch trong. Khi vỡ ra, chúng để lại vết trợt loét và rỉ dịch vàng (huyết thanh).
• Khô da: Trong giai đoạn mạn tính hoặc do chất kích ứng nhẹ, da trở nên khô, bong tróc vảy phấn và nứt nẻ gây đau rát.
• Dày sừng: Nếu tiếp xúc kéo dài và gãi nhiều, da sẽ trở nên dày, thô ráp, sẫm màu và hằn rõ các nếp da (hiện tượng lichen hóa).

Biến chứng có thể gặp khi mắc viêm da tiếp xúc 

Mặc dù hiếm khi đe dọa tính mạng, nhưng nếu không được điều trị đúng cách, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng phiền toái:

• Bội nhiễm vi khuẩn: Vùng da bị tổn thương, trợt loét là cửa ngõ cho vi khuẩn (như tụ cầu vàng, liên cầu) xâm nhập gây chốc lở, viêm mô tế bào, sưng đau và có mủ.
• Viêm da thần kinh: Cảm giác ngứa mạn tính khiến người bệnh gãi liên tục, làm da ngày càng dày và ngứa hơn, rất khó điều trị.
• Tăng sắc tố sau viêm: Sau khi tổn thương lành, vùng da bệnh thường để lại các vết thâm đen hoặc nâu sẫm, ảnh hưởng lớn đến thẩm mỹ, đặc biệt ở người có da tối màu.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để thăm khám ngay khi có các dấu hiệu sau:

• Tình trạng phát ban gây ngứa dữ dội làm mất ngủ và ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày.
• Tổn thương da lan rộng ra toàn thân hoặc xuất hiện ở vùng mặt, bộ phận sinh dục.
• Có dấu hiệu nhiễm trùng như sốt cao, vùng da sưng tấy, chảy mủ vàng hoặc đau nhức nhiều.
• Các triệu chứng không thuyên giảm sau 2 đến 3 tuần tự chăm sóc tại nhà.
• Nghi ngờ viêm da do nghề nghiệp cần xác định nguyên nhân để điều chỉnh môi trường làm việc.

Việc xác định nguyên nhân là bước quan trọng nhất trong chẩn đoán và điều trị, gồm:

• Hóa chất mạnh: Axit, kiềm, dung môi hữu cơ, thuốc tẩy…
• Yếu tố môi trường: Nước, nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh, độ ẩm thấp, ma sát cơ học.
• Thực vật: Nhựa cây, phấn hoa, gai xương rồng.
• Thuốc bôi ngoài da: Thuốc kháng sinh (Neomycin, Bacitracin), thuốc gây tê, Corticoid.
• Cao su: Latex trong găng tay y tế, bao cao su.
• Thực vật: Cây sơn (Poison ivy), hoa cúc.

Những ai có nguy cơ mắc phải viêm da tiếp xúc? 

Bất kỳ ai cũng có thể bị viêm da tiếp xúc, nhưng một số nhóm đối tượng sau có nguy cơ cao hơn do đặc thù tiếp xúc:

• Người làm nghề chăm sóc sức khỏe (y tá, bác sĩ) do thường xuyên rửa tay và đeo găng tay cao su.
• Thợ làm tóc, thợ nail do tiếp xúc với thuốc nhuộm, hóa chất làm móng.
• Công nhân xây dựng tiếp xúc với xi măng (chứa Crom).
• Thợ cơ khí tiếp xúc với dầu mỡ, dung môi.
• Người làm nội trợ thường xuyên tiếp xúc với chất tẩy rửa, nước rửa bát.
• Người có tiền sử mắc bệnh viêm da cơ địa hoặc hen suyễn (hàng rào bảo vệ da yếu hơn bình thường).

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải viêm da tiếp xúc 

Một số yếu tố làm suy yếu hàng rào bảo vệ da sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh khởi phát:

• Làn da khô: Da thiếu độ ẩm dễ bị tổn thương bởi các chất kích ứng hơn da thường.
• Tổn thương da sẵn có: Các vết trầy xước, vết bỏng làm tăng khả năng xâm nhập của dị nguyên.
• Môi trường làm việc: Nhiệt độ cao gây đổ mồ hôi hoặc môi trường ẩm ướt làm da bị ngấm nước, dễ bị kích ứng.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán viêm da tiếp xúc 

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào bệnh sử chi tiết (nghề nghiệp, thói quen, các chất đã tiếp xúc) và đặc điểm lâm sàng. Tuy nhiên, để xác định chính xác dị nguyên, bác sĩ chuyên khoa có thể chỉ định:

• Test áp bì (Patch test): Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán viêm da tiếp xúc dị ứng. Bác sĩ sẽ dán các miếng dán chứa một lượng nhỏ các dị nguyên nghi ngờ lên lưng bệnh nhân và để trong 48 giờ. Sau đó, miếng dán được gỡ bỏ và bác sĩ sẽ đọc kết quả sau 48 giờ, 72 giờ hoặc 96 giờ. Nếu tại vị trí dán xuất hiện phản ứng viêm đỏ, mụn nước thì kết quả là dương tính với chất đó.
• Test lẩy da (Prick test): Ít dùng hơn, chủ yếu để chẩn đoán dị ứng tức thì (như dị ứng Latex).
• Sinh thiết da: Hiếm khi cần thiết, chỉ dùng để loại trừ các bệnh lý da liễu khác như vảy nến, nấm da hoặc u lympho ở da nếu lâm sàng không điển hình.

Phương pháp điều trị viêm da tiếp xúc

Nguyên tắc cốt lõi của điều trị là tìm và loại bỏ tác nhân gây bệnh, đồng thời phục hồi hàng rào bảo vệ da và kiểm soát triệu chứng viêm. Bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định phác đồ phù hợp:

• Loại bỏ tác nhân: Đây là bước quan trọng nhất. Người bệnh cần ngưng tiếp xúc hoàn toàn với chất nghi ngờ gây dị ứng hoặc kích ứng. Nếu do nghề nghiệp, cần sử dụng đồ bảo hộ hoặc chuyển đổi vị trí công việc.
• Điều trị tại chỗ: Sử dụng thuốc bôi chứa Corticosteroid để giảm viêm và ngứa nhanh chóng. Đối với tổn thương rỉ dịch, có thể dùng dung dịch sát khuẩn làm khô. Kem dưỡng ẩm là bắt buộc để phục hồi hàng rào bảo vệ da, giảm khô nứt.
• Điều trị toàn thân: Trong trường hợp viêm da lan rộng hoặc nặng, bác sĩ có thể kê đơn Corticosteroid đường uống trong thời gian ngắn (thường 1 đến 2 tuần). Thuốc kháng Histamin giúp giảm ngứa và an thần nhẹ để hỗ trợ giấc ngủ. Nếu có bội nhiễm, kháng sinh đường uống sẽ được chỉ định.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của viêm da tiếp xúc 

Chế độ sinh hoạt: 

Biện pháp điều trị và phòng ngừa hiệu quả nhất là chủ động tránh xa các tác nhân gây hại và bảo vệ làn da bằng thói quen sinh hoạt khoa học. Người bệnh cần tuân thủ chế độ chăm sóc da đặc biệt:

• Không gãi hoặc chà xát vùng da bị bệnh để tránh làm tổn thương nặng thêm và gây nhiễm trùng.
• Cắt ngắn móng tay và giữ vệ sinh tay sạch sẽ.
• Tắm bằng nước ấm (không quá nóng) và sử dụng các loại sữa tắm dịu nhẹ, không chứa xà phòng, không hương liệu (pH 5.5).
• Thoa kem dưỡng ẩm thường xuyên, đặc biệt là ngay sau khi tắm hoặc rửa tay để khóa ẩm

Chế độ dinh dưỡng:

Dinh dưỡng giúp nâng cao sức đề kháng của da:

• Uống đủ từ 2 lít đến 2,5 lít nước mỗi ngày để cung cấp độ ẩm cho da từ bên trong.
• Bổ sung thực phẩm giàu vitamin C (cam, bưởi, ổi), vitamin E (hạt hướng dương, bơ) và Omega-3 (cá hồi) để tăng cường khả năng chống oxy hóa và kháng viêm tự nhiên.
• Tránh các thực phẩm có tính kích thích như rượu bia, đồ cay nóng trong giai đoạn cấp tính vì có thể làm tăng cảm giác ngứa.

Phương pháp phòng ngừa viêm da tiếp xúc

Để ngăn ngừa bệnh khởi phát hoặc tái phát, mỗi người cần:

• Sử dụng đồ bảo hộ lao động (găng tay, ủng, quần áo dài tay, khẩu trang) khi phải tiếp xúc với hóa chất, chất tẩy rửa hoặc vật liệu xây dựng.
• Thoa kem bảo vệ trước khi làm việc để tạo một lớp màng ngăn cách da với hóa chất.
• Đọc kỹ thành phần của mỹ phẩm, sản phẩm chăm sóc cá nhân trước khi sử dụng. Nên thử sản phẩm mới lên một vùng da nhỏ ở mặt trong cánh tay trước khi dùng cho toàn mặt hoặc toàn thân.
• Vệ sinh nhà cửa, giặt giũ chăn ga gối đệm thường xuyên để loại bỏ bụi bẩn và các tác nhân gây dị ứng trong môi trường sống.

Viêm da tiếp xúc là bệnh lý da liễu gây nhiều phiền toái nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh có kiến thức đúng đắn. Việc xác định chính xác nguyên nhân gây kích ứng và kiên trì thực hiện các biện pháp bảo vệ, dưỡng ẩm da là chiến lược điều trị bền vững nhất.