Nấm da là gì? Những điều cần biết về nấm da

Nấm da là tình trạng da, tóc hoặc móng bị nhiễm các loại vi nấm ký sinh trên bề mặt cơ thể. Các vi nấm này phát triển thuận lợi trong môi trường ẩm, nóng và nhiều mồ hôi, do đó bệnh thường gặp ở những vùng da kín, nếp gấp hoặc khu vực vệ sinh kém. Khi da khỏe mạnh, lớp sừng và hàng rào bảo vệ tự nhiên có khả năng ngăn cản sự xâm nhập của vi nấm. 

Tuy nhiên, nếu da bị ẩm ướt kéo dài, trầy xước, hoặc cơ thể suy giảm sức đề kháng do bệnh lý hay dùng thuốc kéo dài, vi nấm sẽ dễ dàng xâm nhập và phát triển. Sau khi xâm nhập, nấm chủ yếu khu trú ở lớp ngoài cùng của da và sử dụng chất sừng làm nguồn dinh dưỡng. Quá trình này làm tổn thương hàng rào bảo vệ da, khiến da bong tróc, khô ráp và dễ kích ứng. Đồng thời, cơ thể sẽ kích hoạt phản ứng viêm nhẹ tại chỗ để chống lại vi nấm, gây ra các triệu chứng điển hình như đỏ da, ngứa, bong vảy và tổn thương có ranh giới khá rõ.

Nấm da là một trong những bệnh da liễu phổ biến nhất trên thế giới, gặp ở mọi lứa tuổi và cả hai giới. Tỷ lệ mắc bệnh cao hơn ở các khu vực có khí hậu nóng ẩm, điều kiện vệ sinh hạn chế hoặc mật độ dân cư cao. Nấm da có tính lây truyền, chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp da kề da, dùng chung đồ cá nhân hoặc tiếp xúc với bề mặt nhiễm nấm.

Dựa trên tác nhân gây bệnh, nấm da thường được chia thành ba nhóm chính:

• Nhóm dermatophytes, bao gồm các chi Trichophyton, Microsporum và Epidermophyton. Đây là nguyên nhân gây nấm da thường gặp nhất, có đặc điểm là sử dụng keratin làm nguồn dinh dưỡng và gây tổn thương da, tóc, móng.
• Nhóm thứ hai là nấm men, điển hình là Candida, thường gây bệnh ở vùng da ẩm, nếp gấp hoặc niêm mạc, đặc biệt ở người suy giảm miễn dịch.
• Nhóm thứ ba là nấm sợi không phải dermatophytes, ít gặp hơn, chủ yếu liên quan đến nhiễm nấm móng hoặc các trường hợp nhiễm trùng cơ hội.

Những dấu hiệu và triệu chứng của bệnh nấm da

Nấm da thường biểu hiện bằng những thay đổi khá điển hình trên da, tóc hoặc móng, tuy nhiên mức độ và hình thái tổn thương có thể khác nhau tùy vị trí nhiễm nấm và cơ địa mỗi người. Những dấu hiệu và triệu chứng có thể gặp ở người mắc nấm da gồm:

• Hắc lào: Nhóm gây ra bởi Dermatophytes, là nhóm thường gặp nhất. Biểu hiện điển hình là tổn thương dạng mảng hình tròn hoặc hình vòng, bờ viền rõ, hơi gồ cao, màu đỏ và có vảy ở rìa. Trung tâm tổn thương thường nhạt màu hơn, tạo hình ảnh “vòng” đặc trưng. Ngứa là triệu chứng nổi bật, mức độ từ vừa đến nhiều. Tổn thương có xu hướng lan rộng dần nếu không điều trị.
• Lang ben: Nhóm gây ra bởi nấm men Malassezia. Lang ben là nhiễm nấm nông, ít viêm và tiến triển chậm. Tổn thương là các dát hoặc mảng đổi màu da, có thể trắng, vàng nhạt, hồng hoặc nâu. Bề mặt phủ vảy mịn như phấn, dễ bong khi cạo nhẹ. Thường ít ngứa hoặc không ngứa. Vị trí hay gặp là lưng, ngực, cổ và vai. Bệnh dễ tái phát và có thể để lại rối loạn sắc tố sau điều trị.
• Nấm da do Candida: Thường gặp ở vùng da ẩm và nếp gấp như bẹn, kẽ mông, nếp vú hoặc kẽ ngón. Tổn thương là mảng đỏ tươi, ranh giới rõ, bề mặt ẩm, có thể rỉ dịch. Đặc trưng là tổn thương vệ tinh nhỏ xung quanh mảng chính. Người bệnh thường cảm giác rát, xót nhiều hơn ngứa.
• Nấm da đầu: Rụng tóc từng mảng, tóc gãy sát da đầu, kèm bong vảy. Có thể viêm, sưng hoặc đau, thường gặp ở trẻ em.
• Nấm móng: Móng dày, đổi màu vàng hoặc trắng đục, giòn, dễ vỡ và bong khỏi giường móng. Tiến triển chậm, khó điều trị dứt điểm.

Biến chứng có thể gặp khi mắc nấm da

Nấm da thường là bệnh lý lành tính, tuy nhiên nếu không được điều trị đúng cách và đủ thời gian, bệnh có thể kéo dài và gây ra nhiều biến chứng ảnh hưởng đến da cũng như chất lượng cuộc sống:

• Viêm da mạn tính: Nhiễm nấm kéo dài gây kích thích viêm liên tục, dẫn đến viêm da mạn với biểu hiện dày da, tăng sừng, sậm màu hoặc bong vảy kéo dài tại vùng tổn thương.
• Bội nhiễm vi khuẩn: Tổn thương da do nấm kèm ngứa khiến người bệnh gãi nhiều, làm trầy xước da và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập. Biến chứng này có thể gây viêm da mủ, chốc lở hoặc viêm mô tế bào nông.
• Nhiễm nấm lan tỏa: Ở người suy giảm miễn dịch, nấm da có thể lan rộng nhiều vùng hoặc chuyển thành thể nặng hơn, khó điều trị, đặc biệt với nấm Candida hoặc dermatophytes mạn tính.
• Tổn thương nang tóc và sẹo, biến dạng móng và gây rối loạn sắc tố da kéo dài.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nấm da tương đối lành tính mà có thể điều trị hiệu quả nếu phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Do vậy, người bệnh nếu có bất kỳ triệu chứng nào kể trên cần đi khám bác sĩ da liễu để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị tốt nhất, đặc biệt trong những trường hợp:

• Tổn thương da không cải thiện sau 1 - 2 tuần điều trị thông thường hoặc có xu hướng nặng hơn.
• Tổn thương lan nhanh, diện rộng hoặc tái phát nhiều lần.
• Ngứa nhiều, đau rát, sưng đỏ, rỉ dịch hoặc mưng mủ, nghi ngờ bội nhiễm.
• Nấm ở vị trí đặc biệt như da đầu, mặt, móng, vùng sinh dục hoặc ở trẻ nhỏ.
• Rụng tóc từng mảng, tóc gãy sát da đầu hoặc móng dày, biến dạng rõ.
• Người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch như đái tháo đường hoặc dùng thuốc corticoid kéo dài.
• Đã dùng thuốc bôi chứa corticoid nhưng không khỏi, bệnh có xu hướng nặng hơn.

Nấm da xuất hiện khi có sự kết hợp giữa sự hiện diện của vi nấm và các yếu tố thuận lợi từ cơ thể hoặc môi trường. Một số trong những nguyên nhân chính gây bệnh nấm da bao gồm:

• Tác nhân vi nấm gây bệnh: Nguyên nhân trực tiếp của nấm da là sự xâm nhập và phát triển của các vi nấm gây bệnh trên da. Thường gặp nhất là nhóm dermatophytes (các chi Trichophyton, Microsporum, Epidermophyton), có khả năng bám vào lớp sừng và sử dụng keratin của da, tóc, móng làm nguồn dinh dưỡng, từ đó gây ra các thể hắc lào, nấm da đầu và nấm móng. Bên cạnh đó, nấm men cũng là tác nhân quan trọng, điển hình là Malassezia gây lang ben và Candida gây viêm da kẽ, nấm vùng nếp gấp. Một số trường hợp ít gặp hơn liên quan đến nấm sợi không phải dermatophytes, chủ yếu gây tổn thương móng hoặc nhiễm nấm cơ hội ở người có bệnh nền.

• Tiếp xúc nguồn lây: Nấm da có thể lây qua tiếp xúc trực tiếp với người mắc bệnh, động vật nhiễm nấm hoặc bề mặt, đồ dùng cá nhân có chứa bào tử nấm.

• Tổn thương da: Da bị trầy xước, nứt nẻ hoặc viêm sẵn làm mất hàng rào bảo vệ tự nhiên, tạo điều kiện cho vi nấm xâm nhập và gây bệnh.

Những ai có nguy cơ mắc nấm da?

Nấm da có thể gặp ở mọi lứa tuổi và mọi giới tính. Trong đó, một số nhóm đối tượng có nguy cơ mắc nấm da cao hơn do điều kiện sinh hoạt, môi trường hoặc tình trạng sức khỏe thuận lợi cho vi nấm phát triển:

• Trẻ em và người cao tuổi, do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc suy yếu, dễ bị vi nấm xâm nhập.
• Người mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường, béo phì, bệnh nội tiết, do khả năng đề kháng của da suy giảm và môi trường da thuận lợi cho nấm phát triển.
• Người suy giảm miễn dịch, bao gồm người dùng corticoid hoặc kháng sinh kéo dài, bệnh nhân ung thư, HIV/AIDS hoặc sau ghép tạng.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc nấm da

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh nấm da chủ yếu liên quan đến môi trường sống, thói quen sinh hoạt, tạo điều kiện thuận lợi cho vi nấm phát triển và xâm nhập vào da. Những yếu tố thường gặp làm tăng nguy cơ mắc nấm da, gồm:

• Môi trường nóng ẩm, ra nhiều mồ hôi, đặc biệt khi da không được làm khô kịp thời.
• Mặc quần áo chật, bí, ít thấm mồ hôi, gây ẩm da kéo dài, nhất là ở vùng nếp gấp.
• Vệ sinh da không đúng cách, không tắm rửa sau khi ra mồ hôi, dùng chung khăn tắm, quần áo, giày dép.
• Tổn thương da sẵn có như trầy xước, viêm da, nứt kẽ, làm suy yếu hàng rào bảo vệ da.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán bệnh nấm da

Việc chẩn đoán nấm da chủ yếu dựa trên lâm sàng kết hợp xét nghiệm cận lâm sàng, nhằm xác định chính xác tác nhân gây bệnh và loại trừ các bệnh da khác dễ nhầm lẫn. Trong đó, bác sĩ thông qua thăm khám lâm sàng sẽ đánh giá hình thái tổn thương, vị trí, ranh giới, mức độ viêm và triệu chứng kèm theo như ngứa, bong vảy, rụng tóc hay biến dạng móng. Nhiều trường hợp nấm da có biểu hiện điển hình, có thể định hướng chẩn đoán ngay trên lâm sàng. Một số xét nghiệm có thể chỉ định để hỗ trợ chẩn đoán trong trường hợp không điển hình như:

• Soi trực tiếp bằng KOH: Đây là phương pháp xét nghiệm phổ biến và nhanh chóng. Mẫu vảy da, tóc hoặc mảnh móng được xử lý bằng dung dịch KOH rồi soi dưới kính hiển vi để tìm sợi nấm hoặc bào tử. Kết quả dương tính giúp khẳng định chẩn đoán nấm da.
• Cấy nấm: Thực hiện khi bệnh dai dẳng, tái phát hoặc cần xác định chính xác tác nhân gây bệnh, dù thời gian cho kết quả kéo dài.
• Đèn Wood: Hỗ trợ chẩn đoán một số thể nấm như lang ben hoặc nấm da đầu nhờ hiện tượng huỳnh quang đặc trưng.

Ngoài ra, có thể chỉ định sinh thiết da hoặc các xét nghiệm loại trừ các bệnh da khác như viêm da tiết bã, vảy nến, viêm da tiếp xúc.

Phương pháp điều trị bệnh nấm da

Việc điều trị bệnh nấm ngoài da chủ yếu tập trung vào loại bỏ vi nấm và kiểm soát triệu chứng, với các biện pháp sau:

• Sử dụng thuốc kháng nấm: Đây là phương pháp điều trị chính. Thuốc thường được dùng dưới dạng bôi tại chỗ trực tiếp lên vùng da tổn thương. Các dạng bào chế phổ biến gồm kem, gel, lotion, dung dịch hoặc dầu gội, tùy theo vị trí và thể bệnh. Trong những trường hợp nấm lan rộng, tái phát nhiều lần hoặc tổn thương ở da đầu, móng, bác sĩ có thể chỉ định thuốc kháng nấm đường uống.
• Chăm sóc và giữ da khô thoáng: Bên cạnh dùng thuốc, người bệnh cần giữ vùng da bị nấm luôn khô ráo, sạch sẽ.
• Sử dụng corticosteroid khi cần thiết: Thuốc corticosteroid có thể giúp giảm nhanh tình trạng viêm và ngứa, tuy nhiên chỉ nên dùng khi có chỉ định của bác sĩ.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế diễn tiến bệnh nấm da

Chế độ sinh hoạt

• Giữ da sạch và khô thoáng, lau khô kỹ sau khi tắm hoặc ra mồ hôi.
• Mặc quần áo rộng, thấm hút mồ hôi, tránh chất liệu bí da.
• Không dùng chung đồ cá nhân như quần áo, khăn mặt, khăn tắm và giày dép.
• Tránh gãi hoặc chà xát mạnh lên vùng da bị nấm.
• Tuân thủ điều trị đủ thời gian và tái khám khi cần để phòng tái phát.

Chế độ dinh dưỡng

• Ăn uống cân đối, đa dạng để tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.
• Bổ sung thực phẩm giàu vitamin và khoáng chất như rau xanh, trái cây tươi.
• Uống đủ nước giúp duy trì độ ẩm sinh lý của da và hỗ trợ đào thải độc tố.
• Hạn chế đường và thực phẩm chế biến sẵn, vì có thể tạo điều kiện cho nấm phát triển.
• Tránh rượu bia, chất kích thích làm suy giảm miễn dịch và chậm hồi phục da.

Phương pháp phòng ngừa bệnh nấm da

Nấm da là bệnh lý lành tính, tuy nhiên nó cũng ảnh hưởng nhiều đến thẩm mỹ cũng như chất lượng cuộc sống của người bệnh. Nếu như không được điều trị kịp thời và đúng cách cũng dẫn đến những biến chứng gây ảnh hưởng đến sức khỏe, nên việc chủ động phòng ngừa là cần thiết. Phòng ngừa nấm da tập trung vào giữ da khỏe mạnh, khô thoáng và hạn chế tiếp xúc nguồn lây, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và tái phát.

• Giữ vệ sinh da sạch sẽ, tắm rửa hằng ngày và lau khô kỹ, đặc biệt ở các vùng nếp gấp.
• Giữ da luôn khô thoáng, tránh để mồ hôi ẩm ướt kéo dài.
• Mặc quần áo rộng, thấm hút mồ hôi, hạn chế trang phục chật, bí.
• Không dùng chung đồ cá nhân như quần áo, khăn mặt, khăn tắm và giày dép.
• Vệ sinh giày dép và môi trường sống thường xuyên, tránh ẩm mốc.
• Hạn chế tiếp xúc trực tiếp với người hoặc động vật nhiễm nấm.
• Nâng cao sức đề kháng bằng chế độ ăn uống và sinh hoạt lành mạnh.