Không có tinh trùng là gì? Những điều cần biết về không có tinh trùng

Không có tinh trùng là tình trạng không phát hiện được tinh trùng trong tinh dịch sau khi ly tâm và soi kính hiển vi theo đúng quy trình chuẩn. Đây không chỉ là hiện tượng “tinh trùng ít” mà phản ánh sự rối loạn sâu hơn trong quá trình sinh tinh hoặc trong đường dẫn tinh. Không có tinh trùng có thể xảy ra do tinh hoàn không sản xuất được tinh trùng, do tắc nghẽn đường dẫn tinh khiến tinh trùng không ra được tinh dịch, hoặc do rối loạn nội tiết làm gián đoạn trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn. Những rối loạn này có thể liên quan đến yếu tố bẩm sinh, bệnh lý mắc phải, tổn thương tinh hoàn hoặc tác động của môi trường và thuốc.

Theo các nghiên cứu, không có tinh trùng chiếm khoảng 1% nam giới trong cộng đồng và khoảng 10 – 15% các trường hợp vô sinh nam. Tình trạng này thường được phát hiện ở nam giới trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt khi vợ chồng chậm con trên 12 tháng.

Về mặt lâm sàng, không có tinh trùng thường được chia thành hai nhóm chính:

• Không có tinh trùng do tắc nghẽn: Xảy ra khi tinh hoàn vẫn sản xuất tinh trùng bình thường nhưng đường dẫn tinh bị bít tắc, thường gặp trong tắc ống dẫn tinh bẩm sinh, viêm nhiễm hoặc sau phẫu thuật.
• Không có tinh trùng không do tắc nghẽn: Liên quan đến suy giảm hoặc mất khả năng sinh tinh của tinh hoàn, có thể do bất thường nhiễm sắc thể, rối loạn nội tiết, tinh hoàn ẩn hoặc tổn thương tinh hoàn nặng.

Ngoài ra, một số tài liệu còn đề cập không có tinh trùng trước tinh hoàn, chủ yếu do rối loạn hormon hướng sinh dục từ tuyến yên hoặc vùng dưới đồi.

Những dấu hiệu và triệu chứng của không có tinh trùng

Không có tinh trùng thường không gây triệu chứng rõ ràng và đa số trường hợp chỉ được phát hiện tình cờ khi nam giới đi kiểm tra khả năng sinh sản. Tuy vậy, trong một số trường hợp, người bệnh vẫn có thể gặp những dấu hiệu gợi ý liên quan đến nguyên nhân nền. Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Khó có con kéo dài: Quan hệ tình dục đều đặn, không dùng biện pháp tránh thai trên 12 tháng nhưng chưa có thai.
• Lượng tinh dịch ít hơn bình thường: Một số trường hợp nhận thấy thể tích tinh dịch giảm, đặc biệt liên quan đến tắc nghẽn đường dẫn tinh.
• Tinh hoàn nhỏ hoặc mềm: Tinh hoàn có thể nhỏ hơn bình thường, sờ mềm hoặc không đều hai bên.
• Cảm giác nặng hoặc tức vùng bìu: Có thể xuất hiện cảm giác khó chịu nhẹ, không rõ ràng, thường liên quan bệnh lý tinh hoàn.
• Giảm ham muốn tình dục: Thường gặp trong các trường hợp rối loạn nội tiết hoặc suy giảm testosterone.
• Rối loạn cương dương: Khả năng cương cứng kém hơn so với trước, mức độ thay đổi tùy từng người.

Biến chứng có thể gặp khi mắc không có tinh trùng

Không có tinh trùng là một trong những nguyên nhân trực tiếp và nghiêm trọng nhất gây vô sinh nam. Khi tinh dịch hoàn toàn không chứa tinh trùng, quá trình thụ tinh tự nhiên không thể xảy ra, khiến khả năng có con của nam giới bị ảnh hưởng rõ rệt. Nếu tình trạng này kéo dài mà không được chẩn đoán và can thiệp kịp thời, cơ hội điều trị hiệu quả, đặc biệt ở các thể không do tắc nghẽn, có thể giảm dần theo thời gian, làm tiên lượng sinh sản trở nên kém thuận lợi hơn.

Bên cạnh biến chứng vô sinh, không có tinh trùng còn có thể đi kèm một số hệ lụy khác. Người bệnh có thể gặp rối loạn nội tiết sinh dục nam, đặc biệt là giảm testosterone, gây giảm ham muốn tình dục, mệt mỏi và suy giảm thể lực. Một số trường hợp xuất hiện rối loạn chức năng tình dục hoặc giảm chất lượng đời sống vợ chồng. Ngoài ra, áp lực tâm lý do khó có con dễ dẫn đến căng thẳng, lo âu kéo dài. Không có tinh trùng cũng có thể là dấu hiệu của các bệnh lý nền như bất thường di truyền hoặc tổn thương tinh hoàn, cần được phát hiện và theo dõi sớm.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên đi gặp bác sĩ Nam khoa và y học giới tính khi vợ chồng khó có con trên 12 tháng dù quan hệ tình dục đều đặn và không sử dụng biện pháp tránh thai. Việc thăm khám cũng cần thiết nếu kết quả tinh dịch đồ cho thấy không có tinh trùng hoặc xuất hiện các bất thường khác. Ngoài ra, nam giới có tinh hoàn nhỏ, mềm, đau hoặc cảm giác nặng vùng bìu kéo dài, kèm theo giảm ham muốn tình dục hoặc rối loạn cương dương, cũng nên được đánh giá sớm. Những người có tiền sử quai bị viêm tinh hoàn, viêm nhiễm đường sinh dục, chấn thương hoặc phẫu thuật vùng bẹn - bìu càng cần đi khám để xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.

Không có tinh trùng là hậu quả của nhiều rối loạn xảy ra ở các giai đoạn khác nhau của quá trình sinh sản nam. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ sự suy giảm khả năng tạo tinh trùng của tinh hoàn, sự gián đoạn đường dẫn tinh hoặc các bất thường trong điều hòa nội tiết sinh dục. Việc xác định đúng nguyên nhân đóng vai trò quan trọng trong đánh giá khả năng sinh sản và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp cho từng trường hợp cụ thể. Các nguyên nhân có thể gây nên tình trạng không có tinh trùng, gồm:

Không có tinh trùng do tắc nghẽn

Không có tinh trùng do tắc nghẽn chiếm khoảng 40% các trường hợp vô tinh. Tình trạng này xảy ra khi tinh hoàn vẫn sản xuất tinh trùng bình thường nhưng đường dẫn tinh bị bít tắc, khiến tinh trùng không thể xuất hiện trong tinh dịch. Vị trí tắc nghẽn thường gặp nhất là ống dẫn tinh, mào tinh hoàn hoặc ống phóng tinh.

Nguyên nhân có thể bao gồm dị tật bẩm sinh như bất sản ống dẫn tinh hai bên, thường liên quan đến đột biến gen xơ nang, khiến ống dẫn tinh không hình thành hoặc phát triển bất thường. Ngoài ra, thắt ống dẫn tinh nhằm mục đích tránh thai vĩnh viễn, chấn thương trực tiếp vùng sinh dục, viêm nhiễm đường sinh dục như viêm mào tinh hoàn, viêm tuyến tiền liệt hoặc các bệnh lây truyền qua đường tình dục cũng có thể gây tắc nghẽn. Một số trường hợp khác liên quan đến sẹo xơ sau phẫu thuật vùng bẹn - bìu, phẫu thuật thoát vị bẹn hoặc sự chèn ép của khối u lên đường dẫn tinh.

Không có tinh trùng không do tắc nghẽn

Không có tinh trùng không do tắc nghẽn là hậu quả của rối loạn quá trình sinh tinh, khi tinh hoàn không sản xuất đủ hoặc không tạo ra tinh trùng. Nguyên nhân thường đa dạng và phức tạp, bao gồm rối loạn nội tiết sinh dục, tổn thương tinh hoàn hoặc bất thường di truyền.

Mất cân bằng hormone là nguyên nhân thường gặp, đặc biệt trong các trường hợp suy sinh dục do thiểu năng sinh dục, rối loạn chức năng tuyến yên, tăng prolactin máu hoặc sử dụng kéo dài steroid đồng hóa gây ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn. Ngoài ra, các rối loạn xuất tinh như xuất tinh ngược dòng, trong đó tinh dịch đi ngược vào bàng quang, cũng có thể làm tinh dịch không chứa tinh trùng.

Bên cạnh đó, nhiều bất thường di truyền được ghi nhận liên quan đến vô tinh, như hội chứng Kallmann gây rối loạn phát triển sinh dục, hội chứng Klinefelter với bất thường nhiễm sắc thể giới tính XXY, hoặc các đột biến mất đoạn trên nhiễm sắc thể Y làm gián đoạn quá trình sinh tinh. Một số đột biến gen khác liên quan đến chức năng tinh hoàn và đường sinh dục nam cũng được xem là nguyên nhân nền của tình trạng này.

Những ai có nguy cơ mắc không có tinh trùng?

Không có tinh trùng có thể xảy ra ở nhiều nhóm nam giới khác nhau, tuy nhiên một số đối tượng được xem là có nguy cơ cao hơn, bao gồm:

• Nam giới có tiền sử vô sinh hoặc chậm con.
• Người có bệnh lý tinh hoàn: Bao gồm viêm tinh hoàn sau quai bị, tinh hoàn ẩn, xoắn tinh hoàn hoặc chấn thương tinh hoàn.
• Nam giới có tiền sử viêm nhiễm hoặc phẫu thuật sinh dục: Bao gồm viêm mào tinh hoàn, viêm tuyến tiền liệt, phẫu thuật bẹn - bìu hoặc thắt ống dẫn tinh.
• Người có rối loạn nội tiết hoặc bất thường di truyền: Liên quan đến suy sinh dục, rối loạn tuyến yên hoặc các hội chứng di truyền ảnh hưởng sinh tinh.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc không có tinh trùng

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc không có tinh trùng, thông qua ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh, đường dẫn tinh hoặc điều hòa nội tiết, bao gồm:

• Tuổi cao, làm suy giảm chức năng sinh tinh.
• Viêm nhiễm đường sinh dục kéo dài.
• Tiếp xúc nhiệt độ cao thường xuyên.
• Tiếp xúc hóa chất, chất độc hoặc bức xạ.
• Lạm dụng rượu bia, thuốc lá, chất kích thích.
• Sử dụng thuốc ức chế sinh tinh, đặc biệt steroid đồng hóa.
• Rối loạn nội tiết và bệnh mạn tính như tiểu đường, suy gan, suy thận.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán bệnh không có tinh trùng

Chẩn đoán không có tinh trùng không chỉ nhằm xác nhận sự vắng mặt của tinh trùng trong tinh dịch mà còn giúp xác định nguyên nhân và phân biệt các thể bệnh khác nhau. Quá trình này cần được thực hiện theo từng bước, kết hợp giữa khám lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng phù hợp:

• Xét nghiệm tinh dịch đồ: Là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Tinh dịch được phân tích theo quy trình chuẩn, thường cần thực hiện ít nhất 2 lần để xác nhận không phát hiện tinh trùng.
• Khám lâm sàng nam khoa: Bác sĩ đánh giá kích thước, mật độ tinh hoàn, mào tinh hoàn, ống dẫn tinh và phát hiện các dấu hiệu gợi ý tắc nghẽn hoặc suy tinh hoàn.
• Xét nghiệm nội tiết: Đo các hormone sinh dục như FSH, LH, testosterone và prolactin giúp phân biệt không có tinh trùng do tắc nghẽn hay không do tắc nghẽn.
• Siêu âm sinh dục: Siêu âm bìu và siêu âm qua trực tràng giúp phát hiện bất thường tinh hoàn, mào tinh hoàn, ống dẫn tinh, túi tinh hoặc tuyến tiền liệt.
• Xét nghiệm di truyền: Được chỉ định khi nghi ngờ nguyên nhân bẩm sinh, bao gồm phân tích nhiễm sắc thể và tìm đột biến gen liên quan đến sinh tinh.
• Sinh thiết tinh hoàn: Áp dụng trong một số trường hợp để đánh giá trực tiếp khả năng sinh tinh và hỗ trợ định hướng điều trị.

Phương pháp điều trị bệnh không có tinh trùng

Điều trị không có tinh trùng cần dựa vào nguyên nhân và thể bệnh cụ thể, với mục tiêu khôi phục khả năng sinh tinh hoặc hỗ trợ sinh sản phù hợp:

• Điều trị nội khoa: Áp dụng khi nguyên nhân liên quan rối loạn nội tiết. Chỉ định liệu pháp hormone nhằm điều chỉnh trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn, hỗ trợ quá trình sinh tinh trong một số trường hợp chọn lọc.

• Điều trị phẫu thuật: Được chỉ định chủ yếu ở không có tinh trùng do tắc nghẽn. Phẫu thuật nối lại đường dẫn tinh, xử trí tắc ống phóng tinh hoặc can thiệp các tổn thương giải phẫu giúp tinh trùng có thể xuất hiện trở lại trong tinh dịch.

• Lấy tinh trùng trực tiếp từ tinh hoàn hoặc mào tinh hoàn: Áp dụng khi tinh hoàn vẫn còn khả năng sinh tinh nhưng tinh trùng không có trong tinh dịch. Tinh trùng thu được có thể dùng cho các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

• Hỗ trợ sinh sản: Các kỹ thuật như thụ tinh trong ống nghiệm kết hợp tiêm tinh trùng vào bào tương noãn giúp tăng cơ hội có con, đặc biệt trong những trường hợp vô tinh kéo dài.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế diễn tiến không có tinh trùng

Chế độ sinh hoạt

• Duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và giảm căng thẳng kéo dài.
• Tránh tiếp xúc nhiệt độ cao vùng bìu như tắm nước nóng lâu, thường xuyên.
• Hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá và chất kích thích.
• Tránh lạm dụng steroid đồng hóa và các thuốc ảnh hưởng sinh tinh khi không có chỉ định.
• Vận động thể lực vừa phải, tránh luyện tập quá sức.
• Khám nam khoa định kỳ để theo dõi nội tiết và chức năng tinh hoàn.

Chế độ dinh dưỡng

• Bổ sung đủ đạm chất lượng cao từ cá, trứng, thịt nạc, đậu.
• Tăng cường vi chất như kẽm, selen, vitamin D, vitamin E và acid folic.
• Ăn nhiều rau xanh và trái cây tươi, giàu chất chống oxy hóa.
• Ưu tiên chất béo lành mạnh từ cá béo, dầu olive, các loại hạt.
• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường, nhiều chất béo bão hòa.

Phương pháp phòng ngừa bệnh lý không có tinh trùng

Phòng ngừa đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ khả năng sinh sản nam giới, đặc biệt đối với tình trạng không có tinh trùng vốn thường tiến triển âm thầm và khó nhận biết sớm. Chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ, duy trì lối sống lành mạnh và phát hiện sớm các rối loạn sinh dục giúp giảm nguy cơ tổn thương tinh hoàn, hạn chế tắc nghẽn đường dẫn tinh và góp phần bảo tồn chức năng sinh tinh lâu dài.

• Khám sức khỏe sinh sản định kỳ: Giúp phát hiện sớm rối loạn tinh dịch, nội tiết hoặc bệnh lý tinh hoàn.
• Điều trị sớm viêm nhiễm đường sinh dục: Xử trí kịp thời viêm tinh hoàn, viêm mào tinh hoàn, viêm tuyến tiền liệt để tránh tổn thương hoặc tắc nghẽn đường dẫn tinh.
• Tiêm phòng quai bị đầy đủ: Giảm nguy cơ viêm tinh hoàn do quai bị, nguyên nhân quan trọng gây suy giảm sinh tinh.
• Hạn chế tiếp xúc nhiệt độ cao và hóa chất độc hại: Tránh tắm nước nóng kéo dài, sauna thường xuyên và tiếp xúc hóa chất, bức xạ.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Không hút thuốc, hạn chế rượu bia, tránh lạm dụng steroid đồng hóa và chất kích thích.
• Dinh dưỡng cân đối, vận động hợp lý: Giúp ổn định nội tiết và hỗ trợ chức năng sinh tinh.