Tinh trùng ít là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Tinh trùng ít, hay còn gọi là thiểu tinh (oligozoospermia), là tình trạng số lượng tinh trùng trong tinh dịch thấp hơn ngưỡng tham chiếu bình thường theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Chẩn đoán được xác định dựa trên tinh dịch đồ, không dựa vào cảm quan hay triệu chứng lâm sàng đơn thuần.

Về mặt sinh lý bệnh, thiểu tinh phản ánh sự suy giảm quá trình sinh tinh tại tinh hoàn hoặc rối loạn trong trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn. Tình trạng này có thể tồn tại đơn độc hoặc phối hợp với giảm khả năng di động và/hoặc bất thường hình thái tinh trùng, làm giảm khả năng thụ thai tự nhiên.

Tinh trùng ít là một trong những nguyên nhân thường gặp của vô sinh nam, chiếm tỷ lệ đáng kể trong các trường hợp vô sinh do yếu tố nam giới. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng đến khả năng sinh sản phụ thuộc vào mức độ giảm tinh trùng, các bất thường đi kèm và nguyên nhân nền, do đó cần được đánh giá toàn diện bởi bác sĩ chuyên khoa.

Những dấu hiệu và triệu chứng của tinh trùng ít

Tinh trùng ít thường không gây ra triệu chứng rõ ràng trong sinh hoạt hằng ngày. Phần lớn nam giới chỉ phát hiện khi đi khám vì khó có con. Một số dấu hiệu sau đây có thể gặp trong những trường hợp tinh trùng ít liên quan đến bệnh lý nền:

Các triệu chứng có thể gặp của tinh trùng ít bao gồm:

• Khó có con sau ≥ 12 tháng quan hệ tình dục đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai.
• Lượng tinh dịch khi xuất tinh có thể giảm, tuy nhiên dấu hiệu này không đặc hiệu và không dùng để chẩn đoán.
• Giảm ham muốn tình dục trong các trường hợp có rối loạn nội tiết (giảm testosterone).
• Rối loạn cương dương hoặc xuất tinh bất thường khi có bệnh lý nội tiết hoặc thần kinh đi kèm.
• Đau, nặng hoặc khó chịu vùng bìu, có thể gặp trong các bệnh lý như giãn tĩnh mạch thừng tinh, viêm tinh hoàn - mào tinh.
• Tinh hoàn nhỏ, mềm hơn bình thường trong một số rối loạn sinh tinh mạn tính.

Không phải nam giới bị tinh trùng ít đều có các triệu chứng trên. Chẩn đoán xác định cần dựa vào tinh dịch đồ và đánh giá chuyên khoa nam học hoặc tiết niệu.

Biến chứng có thể gặp khi mắc tinh trùng ít

Tinh trùng ít không đe dọa trực tiếp đến tính mạng, nhưng nếu không được phát hiện và đánh giá đúng nguyên nhân, tình trạng này có thể dẫn đến nhiều hệ lụy về sức khỏe sinh sản và tâm lý của nam giới.

Các biến chứng có thể gặp:

• Giảm khả năng sinh sản hoặc vô sinh nam, đặc biệt khi tinh trùng ít ở mức độ nặng hoặc kèm theo tinh trùng yếu, dị dạng.
• Kéo dài thời gian mong con, làm tăng áp lực cho cả nam và nữ trong đời sống hôn nhân.
• Phải can thiệp hỗ trợ sinh sản (như IUI, IVF, ICSI) trong những trường hợp không thể thụ thai tự nhiên.
• Ảnh hưởng tâm lý như lo lắng, căng thẳng, tự ti, giảm chất lượng cuộc sống và đời sống tình dục.
• Bỏ sót bệnh lý nền nếu không thăm khám đầy đủ, ví dụ rối loạn nội tiết, giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc một số bệnh lý tinh hoàn cần được điều trị sớm.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nam giới nên đi khám bác sĩ chuyên khoa nam học hoặc tiết niệu khi vợ chồng quan hệ tình dục đều đặn trên 12 tháng (hoặc trên 6 tháng nếu người vợ trên 35 tuổi) mà chưa có thai. 

Ngoài ra, cần thăm khám sớm hơn nếu có các dấu hiệu như đau hoặc sưng vùng bìu, tinh hoàn nhỏ hoặc mềm bất thường, rối loạn cương hay giảm ham muốn tình dục, tiền sử viêm tinh hoàn, quai bị sau dậy thì, phẫu thuật vùng bẹn, bìu, hoặc từng tiếp xúc với hóa chất, xạ trị.

Tinh trùng ít có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, liên quan đến quá trình sinh tinh tại tinh hoàn, rối loạn nội tiết, bệnh lý đường sinh dục hoặc các yếu tố đã được ghi nhận có ảnh hưởng đến chức năng sinh sản nam. Các nguyên nhân thường gặp bao gồm:

• Rối loạn sinh tinh tại tinh hoàn;
• Rối loạn nội tiết;
• Giãn tĩnh mạch thừng tinh;
• Nhiễm trùng đường sinh dục;
• Bất thường di truyền;
• Tắc nghẽn đường dẫn tinh;
• Tác động của thuốc và điều trị y khoa.

Những ai có nguy cơ mắc phải tinh trùng ít?

Tinh trùng ít gặp ở nam giới trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt là những người đi khám vì vô sinh. Tỷ lệ vô sinh do yếu tố nam chiếm khoảng 40 - 50% các cặp vợ chồng hiếm muộn, trong đó tinh trùng ít là một nguyên nhân thường gặp. Nguy cơ tăng dần theo tuổi, nhất là sau 40 tuổi, do suy giảm dần chức năng sinh tinh và sự tích lũy của các bệnh lý mạn tính, dù nam giới vẫn có khả năng sinh sản ở tuổi cao.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải tinh trùng ít

Một số yếu tố lối sống, môi trường và bệnh lý nền đã được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ tinh trùng ít, đặc biệt khi tồn tại kéo dài hoặc kết hợp nhiều yếu tố, bao gồm:

Hút thuốc lá, sử dụng rượu bia nhiều.

• Thừa cân, béo phì.
• Tiếp xúc thường xuyên với nhiệt độ cao vùng bìu (ngồi lâu, môi trường nóng).
• Tiếp xúc hóa chất, kim loại nặng, thuốc trừ sâu trong thời gian dài.
• Căng thẳng kéo dài, rối loạn giấc ngủ.
• Mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh gan, bệnh thận mạn.
• Tiền sử quai bị sau dậy thì, phẫu thuật vùng bẹn, bìu.

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm tinh trùng ít

Bác sĩ sẽ khai thác tiền sử sinh sản, thời gian mong con, tần suất quan hệ, tiền sử bệnh lý (quai bị sau dậy thì, viêm tinh hoàn, bệnh mạn tính), sử dụng thuốc, phẫu thuật vùng bẹn, bìu và các yếu tố nghề nghiệp, môi trường. Khám lâm sàng tập trung vào cơ quan sinh dục nam nhằm đánh giá kích thước, mật độ tinh hoàn, phát hiện giãn tĩnh mạch thừng tinh, bất thường đường dẫn tinh hoặc các dấu hiệu gợi ý rối loạn nội tiết.

Chẩn đoán tinh trùng ít cần dựa vào xét nghiệm cận lâm sàng, trong đó tinh dịch đồ là xét nghiệm nền tảng, kết hợp các xét nghiệm khác tùy từng trường hợp:

• Tinh dịch đồ: Ít nhất 2 lần, cách nhau ≥ 2 - 3 tuần, để đánh giá số lượng, mật độ, khả năng di động và hình thái tinh trùng.
• Xét nghiệm nội tiết: Testosterone, FSH, LH, prolactin khi nghi ngờ rối loạn nội tiết.
• Siêu âm bìu - tinh hoàn: Đánh giá giãn tĩnh mạch thừng tinh, cấu trúc tinh hoàn.
• Xét nghiệm di truyền (chỉ định chọn lọc): Nhiễm sắc thể đồ, vi mất đoạn nhiễm sắc thể Y trong thiểu tinh nặng.
• Xét nghiệm khác khi cần: Nước tiểu sau xuất tinh, siêu âm qua trực tràng, xét nghiệm nhiễm trùng.

Điều trị tinh trùng ít

Nội khoa

Điều trị nội khoa tập trung vào xử trí nguyên nhân nền và hỗ trợ cải thiện quá trình sinh tinh, dựa trên đánh giá cụ thể của từng người bệnh:

• Điều trị rối loạn nội tiết theo chỉ định chuyên khoa.
• Điều trị nhiễm trùng đường sinh dục nếu có.
• Ngừng hoặc thay thế các thuốc có ảnh hưởng đến sinh tinh khi có thể.
• Tư vấn thay đổi lối sống như bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, kiểm soát cân nặng, giảm tiếp xúc nhiệt và hóa chất.
• Bổ sung vi chất hoặc thuốc hỗ trợ sinh tinh khi có chỉ định, không dùng tràn lan.

Ngoại khoa

Điều trị ngoại khoa được chỉ định trong những trường hợp có nguyên nhân giải phẫu rõ ràng, điển hình là giãn tĩnh mạch thừng tinh có ảnh hưởng đến chất lượng tinh trùng hoặc tắc nghẽn đường dẫn tinh. Phẫu thuật nhằm cải thiện môi trường sinh tinh hoặc khôi phục đường dẫn tinh, từ đó có thể cải thiện số lượng tinh trùng và khả năng sinh sản. Chỉ định phẫu thuật cần được cân nhắc kỹ, dựa trên bằng chứng lâm sàng, kết quả xét nghiệm và mong muốn sinh con của người bệnh.

Những thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn tiến của tinh trùng ít

Chế độ sinh hoạt

Điều chỉnh lối sống là biện pháp quan trọng, có cơ sở khoa học trong việc hỗ trợ cải thiện sức khỏe sinh sản nam và hạn chế diễn tiến của tình trạng tinh trùng ít:

• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh thừa cân hoặc béo phì.
• Ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya kéo dài.
• Giảm căng thẳng, stress mạn tính.
• Hạn chế hút thuốc lá, rượu bia và các chất kích thích.
• Tránh để vùng bìu tiếp xúc với nhiệt độ cao kéo dài (ngồi lâu, tắm nước quá nóng).
• Tăng cường vận động thể lực vừa phải, tránh tập luyện quá mức.

Chế độ dinh dưỡng

Chế độ ăn cân đối, đầy đủ dưỡng chất có vai trò hỗ trợ quá trình sinh tinh. Nam giới nên ưu tiên thực phẩm giàu protein, vitamin và khoáng chất cần thiết cho sức khỏe sinh sản như kẽm, selen, acid folic, vitamin D và các chất chống oxy hóa từ rau xanh, trái cây. Việc ăn uống điều độ, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều chất béo bão hòa và đường tinh luyện giúp duy trì chức năng nội tiết và môi trường sinh tinh ổn định.

Phòng ngừa tinh trùng ít

Đặc hiệu

Hiện nay chưa có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu hoàn toàn đối với tinh trùng ít do nguyên nhân đa dạng và phức tạp. Tuy nhiên, việc phát hiện và điều trị sớm các bệnh lý có liên quan như giãn tĩnh mạch thừng tinh, rối loạn nội tiết, nhiễm trùng đường sinh dục, cũng như tiêm phòng vắc xin phối hợp Sởi - Quai bị - Rubella đầy đủ trước tuổi dậy thì, được xem là những biện pháp có bằng chứng giúp giảm nguy cơ ảnh hưởng đến chức năng sinh tinh.

Không đặc hiệu

Các biện pháp phòng ngừa không đặc hiệu tập trung vào bảo vệ sức khỏe sinh sản nam nói chung và hạn chế các yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận:

• Khám sức khỏe sinh sản định kỳ, đặc biệt khi có kế hoạch sinh con.
• Tránh tiếp xúc kéo dài với hóa chất độc hại, kim loại nặng, thuốc trừ sâu.
• Sử dụng đồ bảo hộ lao động khi làm việc trong môi trường nguy cơ cao.
• Quan hệ tình dục an toàn, phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục.
• Chủ động đi khám khi có dấu hiệu bất thường vùng sinh dục.

Tinh trùng ít là tình trạng có thể gặp ở nhiều nam giới trong độ tuổi sinh sản và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng có con. Việc thăm khám sớm, chẩn đoán đúng nguyên nhân và điều chỉnh lối sống phù hợp đóng vai trò quan trọng trong cải thiện sức khỏe sinh sản và cơ hội thụ thai.