Băng huyết là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí an toàn

Băng huyết, đặc biệt là băng huyết sau sinh, là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong mẹ trên toàn thế giới. Tuy nhiên, nhiều trường hợp có thể phòng ngừa và kiểm soát nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp thông tin đầy đủ và dễ hiểu về tình trạng băng huyết, giúp bạn đọc giải đáp được thắc mắc băng huyết là gì.

Băng huyết là gì? 

Băng huyết là tình trạng mất máu quá nhiều trong hoặc sau khi sinh, dẫn đến nguy cơ giảm thể tích máu nghiêm trọng.

Băng huyết sau sinh được xác định khi:

• Mất ≥ 500 ml máu sau sinh thường (sinh ngả âm đạo).
• Mất ≥ 1000 ml máu sau sinh mổ.
• Bất kỳ lượng máu mất nào kèm theo dấu hiệu giảm thể tích máu (huyết áp tụt, tim đập nhanh, choáng váng…).

Băng huyết được phân loại thành:

• Băng huyết sớm (nguyên phát): Xảy ra trong 24 giờ đầu sau sinh, chiếm phần lớn các trường hợp.
• Băng huyết muộn (thứ phát): Xảy ra từ sau 24 giờ đến 12 tuần sau sinh.

Theo các chuyên gia, băng huyết là cấp cứu sản khoa nghiêm trọng. Nếu không xử trí kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến sốc mất máu, suy đa cơ quan (thận, gan, phổi…), rối loạn đông máu nặng, thậm chí là tử vong hoặc di chứng lâu dài cho sản phụ. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong mẹ nhưng hầu hết các trường hợp đều có thể kiểm soát được nếu can thiệp sớm tại cơ sở y tế.

Nguyên nhân gây băng huyết sau sinh

Băng huyết sau sinh là tai biến sản khoa nguy hiểm, đòi hỏi việc xác định nguyên nhân phải cực kỳ nhanh chóng. Y khoa thế giới thống nhất phân loại nguyên nhân theo mô hình 4T để giúp bác sĩ can thiệp kịp thời:

Tone (trương lực tử cung)

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, còn gọi là đờ tử cung. Sau khi sổ thai, tử cung không thể co hồi để tạo thành khối cầu an toàn, dẫn đến việc các mạch máu tại vị trí nhau bám không được siết chặt, gây chảy máu ồ ạt.

Tình trạng này xảy ra khi tử cung bị căng giãn quá mức (thai to, đa thai, đa ối), chuyển dạ quá nhanh hoặc quá kéo dài hoặc cơ tử cung suy yếu do mẹ sinh con nhiều lần.

Tissue (mô nhau thai) 

Mô nhau thai liên quan đến việc sót mô trong lòng tử cung, ngăn cản quá trình co hồi tự nhiên. Cụ thể:

• Sót nhau: Một phần bánh nhau hoặc màng nhau còn sót lại sau khi sổ.
• Nhau bất thường: Nhau cài răng lược (bám quá sâu vào cơ tử cung) khiến việc bong nhau không hoàn toàn và gây chảy máu dữ dội.

Trauma (chấn thương đường sinh dục)

Các tổn thương vật lý xảy ra trong quá trình rặn đẻ hoặc can thiệp thủ thuật dưới đây cũng có thể là nguyên nhân gây băng huyết:

• Rách cổ tử cung, âm đạo hoặc tầng sinh môn.
• Vỡ tử cung hoặc lộn tử cung (hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm).
• Tụ máu ở các mô vùng chậu.

Thrombin (rối loạn đông máu)

Đây là nhóm nguyên nhân ít gặp nhất nhưng khó kiểm soát nhất, liên quan đến việc máu không thể hình thành cục máu đông để cầm vết thương.

• Bẩm sinh: Bệnh Hemophilia hoặc Von Willebrand.
• Thứ phát: Do biến chứng sản khoa như nhau bong non, thai chết lưu, nhiễm trùng ối hoặc thuyên tắc ối dẫn đến rối loạn đông máu nội mạch lan tỏa (DIC).

Yếu tố nguy cơ

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ băng huyết bao gồm:

• Sinh nhiều lần (đa sản).
• Đa thai, thai to, đa ối.
• Chuyển dạ kéo dài hoặc sử dụng oxytocin kéo dài.
• Tiền sử băng huyết ở lần sinh trước.
• U xơ tử cung, nhiễm trùng ối, thiếu máu hoặc suy nhược trước sinh.

Dấu hiệu nhận biết băng huyết sau sinh

Băng huyết sau sinh thường xảy ra trong 24 giờ đầu (băng huyết sớm) hoặc có thể kéo dài 6 -12 tuần sau sinh (băng huyết muộn). Việc nhận diện sớm các dấu hiệu dưới đây chính là chìa khóa để bảo vệ tính mạng sản phụ.

Dấu hiệu điển hình (chảy máu bất thường)

Đây là triệu chứng quan trọng nhất. Mẹ và người thân cần đặc biệt lưu ý:

• Lượng máu: Chảy máu ồ ạt, không có dấu hiệu thuyên giảm. Một dấu hiệu dễ nhận biết là máu thấm đẫm băng vệ sinh chỉ trong vòng chưa đầy 1 giờ.
• Tính chất máu: Máu đỏ tươi, có thể lẫn nhiều cục máu đông lớn (kích thước tương đương quả trứng gà hoặc lớn hơn).
• Vị trí tử cung: Khi chạm vào bụng dưới, cảm thấy tử cung mềm nhão, không co chặt thành một khối cầu cứng (khối cầu an toàn) như bình thường.

Triệu chứng toàn thân (dấu hiệu sốc mất máu)

Khi lượng máu mất đi quá nhanh, cơ thể sẽ xuất hiện các phản ứng cấp tính:

• Da xanh xao, nhợt nhạt, môi và móng tay tím tái.
• Sản phụ cảm thấy hoa mắt, chóng mặt, ù tai hoặc mệt lả người dù đang nằm nghỉ.
• Nhịp tim đập nhanh, dồn dập (trên 100 lần/phút) nhưng mạch lại yếu, khó bắt.

Dấu hiệu cảnh báo nguy kịch (cần cấp cứu ngay lập tức)

Nếu không được can thiệp kịp thời, sản phụ sẽ rơi vào tình trạng sốc nặng với các biểu hiện:

• Tụt thấp đột ngột (huyết áp tâm thu dưới 90mmHg).
• Tay chân lạnh toát, vã mồ hôi lạnh toàn thân.
• Lú lẫn, lơ mơ, khó thở hoặc mất ý thức hoàn toàn.
• Tiểu ít hoặc vô niệu (do thận thiếu máu nuôi dưỡng).

Cách xử trí và điều trị băng huyết sau sinh

Nguyên tắc xử trí băng huyết là cấp cứu nhanh chóng, xác định nguyên nhân và kiểm soát chảy máu đồng thời bù thể tích máu. Cụ thể:

• Xử trí ban đầu:
  • Xoa đáy tử cung mạnh và liên tục để kích thích co hồi.
  • Sử dụng thuốc co hồi tử cung (Oxytocin, Misoprostol, Ergometrin…) theo chỉ định bác sĩ.
  • Truyền dịch nhanh, truyền máu và các chế phẩm máu nếu mất máu nhiều.
• Điều trị chuyên sâu:
• Can thiệp cầm máu: Bóng chèn tử cung, thắt động mạch tử cung hoặc can thiệp qua da.
  • Phẫu thuật nếu cần thiết: Thắt động mạch, cắt bỏ phần nhau bất thường hoặc thậm chí cắt tử cung trong trường hợp nguy kịch để cứu tính mạng.
  • Điều trị nguyên nhân cụ thể: Loại bỏ nhau sót, khâu vết rách, điều chỉnh rối loạn đông máu.
• Theo dõi sau điều trị: Sản phụ cần được theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn, lượng máu ra, công thức máu và chức năng các cơ quan. Bù máu, sắt và dinh dưỡng để phục hồi thể trạng.

Cách phòng ngừa băng huyết sau sinh hiệu quả

Băng huyết có thể giảm nguy cơ đáng kể nếu theo dõi và chăm sóc đúng cách. Các biện pháp phòng ngừa tình trạng băng huyết sau sinh có thể kể đến như:

• Trong thai kỳ:
  • Khám thai định kỳ đầy đủ để phát hiện sớm yếu tố nguy cơ (đa thai, thai to, u xơ…).
  • Điều trị thiếu máu, tăng cường dinh dưỡng cho bà bầu.
  • Lập kế hoạch sinh tại cơ sở y tế có đủ điều kiện cấp cứu.
• Trong và sau sinh:
  • Sinh tại bệnh viện hoặc cơ sở có đội ngũ sản khoa sẵn sàng.
  • Thực hiện quản lý tích cực giai đoạn 3 của chuyển dạ (dùng Oxytocin dự phòng, xoa đáy tử cung, kiểm tra nhau thai đầy đủ).
  • Theo dõi sát sao sản phụ trong 24 giờ đầu sau sinh - giai đoạn nguy cơ cao nhất.
• Chăm sóc sau sinh:
  • Quan sát lượng máu ra âm đạo, màu sắc và tính chất.
  • Kiểm tra tử cung co hồi tốt (cứng, nhỏ dần).
  • Báo ngay cho bác sĩ nếu ra máu nhiều, đau bụng dữ dội hoặc cảm thấy mệt lả, chóng mặt.

Băng huyết là gì? Băng huyết là tình trạng cấp cứu sản khoa nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu phát hiện sớm và xử trí kịp thời. Việc hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng ngừa sẽ giúp bảo vệ sức khỏe và tính mạng của sản phụ. Mọi thai phụ nên sinh tại cơ sở y tế đủ điều kiện, tuân thủ theo dõi sau sinh và không chủ quan với bất kỳ dấu hiệu bất thường nào. Khi có nghi ngờ, hãy liên hệ ngay với bác sĩ sản khoa để được hỗ trợ kịp thời.