Xương lệ là gì? Vị trí và chức năng của xương lệ

Trong 14 xương tạo nên bộ xương mặt, xương lệ là một trong những xương có kích thước nhỏ nhất. Vị trí đặc biệt giữa hốc mắt và vùng mũi khiến xương này vừa tham gia cấu tạo thành hốc mắt, vừa liên quan đến hệ thống thoát nước mắt. Vì vậy, tổn thương tại khu vực này có thể ảnh hưởng đến cả mắt, đường lệ và các cấu trúc xung quanh.

Xương lệ là gì?

Xương lệ (lacrimal bone) là một cặp xương nhỏ, mỏng của vùng mặt, mỗi bên có một xương nằm ở phần trước của thành trong hốc mắt. Xương lệ tiếp giáp với một số xương lân cận, trong đó có xương hàm trên, xương sàng và xương trán.

Tên gọi “xương lệ” xuất phát từ mối liên hệ của xương với hệ thống dẫn lưu nước mắt. Cùng với xương hàm trên và các cấu trúc lân cận, xương lệ góp phần tạo nên vùng chứa túi lệ và đường dẫn nước mắt xuống khoang mũi.

Do rất nhỏ và mỏng, xương lệ có thể bị tổn thương khi vùng giữa mặt hoặc hốc mắt chịu chấn thương mạnh. Tuy nhiên, trên thực tế, chấn thương khu vực này thường liên quan đồng thời đến nhiều xương và mô mềm xung quanh chứ không chỉ riêng xương lệ.

Vị trí và cấu tạo của xương lệ

Hai xương lệ nằm đối xứng ở hai bên khuôn mặt, mỗi xương thuộc thành trong của một hốc mắt, gần khóe mắt trong và sống mũi. Khi nhìn khuôn mặt trực diện, chúng không thể dễ dàng quan sát vì nằm sâu phía sau các cấu trúc vùng mũi.

Xương lệ có dạng gần hình chữ nhật, rất mỏng và gồm hai mặt chính, mặt hướng về hốc mắt và mặt hướng về khoang mũi. Xương có các bờ tiếp giáp với những xương lân cận, góp phần liên kết các cấu trúc của vùng hốc mắt - mũi.

Ở mặt hốc mắt có một gờ xương gọi là mào lệ sau. Phía trước mào này là rãnh lệ. Rãnh của xương lệ kết hợp với phần tương ứng của xương hàm trên tạo nên vùng chứa túi lệ và góp phần hình thành đường lệ mũi.

Đường lệ mũi có vai trò đưa nước mắt từ túi lệ xuống khoang mũi. Đây cũng là lý do nhiều người nhận thấy nước mũi tăng hoặc cảm giác nước mắt chảy xuống mũi khi khóc nhiều.

Xương lệ còn liên quan đến cơ vòng mi, nhóm cơ bao quanh mắt giúp khép mi. Một phần của cơ vòng mi có mối liên hệ với các cấu trúc vùng túi lệ và góp phần hỗ trợ quá trình dẫn lưu nước mắt khi chớp mắt.

Về tổng thể, mặc dù kích thước rất nhỏ, xương lệ nằm tại vị trí giải phẫu phức tạp, nơi hốc mắt, mũi và hệ thống dẫn nước mắt nằm sát nhau. Chính đặc điểm này khiến tổn thương vùng xương lệ cần được đánh giá cùng với các cấu trúc xung quanh.

Chức năng của xương lệ

Xương lệ không trực tiếp sản xuất nước mắt. Tuyến lệ mới là cơ quan đảm nhiệm phần lớn quá trình tiết nước mắt, trong khi xương lệ chủ yếu đóng vai trò nâng đỡ và tạo cấu trúc giải phẫu cho hốc mắt cũng như hệ thống dẫn lưu nước mắt.

Các chức năng chính của xương lệ có thể kể đến:

• Tham gia cấu tạo hốc mắt: Xương lệ tạo nên một phần nhỏ của thành trong hốc mắt, góp phần hình thành khung xương bảo vệ và nâng đỡ các cấu trúc nằm trong hốc mắt.
• Hỗ trợ hệ thống dẫn lưu nước mắt: Xương lệ tham gia tạo vùng giải phẫu chứa túi lệ và đường lệ mũi, qua đó hỗ trợ nước mắt thoát từ bề mặt mắt xuống khoang mũi.
• Liên quan đến hoạt động của cơ quanh mắt: Mào lệ và các cấu trúc lân cận có liên quan đến điểm bám của một phần cơ vòng mi. Hoạt động chớp mắt của cơ này góp phần vào cơ chế bơm và dẫn lưu nước mắt.

Như vậy, vai trò của xương lệ không nằm ở việc “tạo nước mắt” mà chủ yếu là tạo khung nâng đỡ cho các cấu trúc tham gia dẫn lưu nước mắt.

Các bệnh lý liên quan đến xương lệ

Bệnh xảy ra riêng ở xương lệ không phổ biến. Do xương này nằm sát hốc mắt, túi lệ, đường lệ và các xương vùng giữa mặt, những vấn đề thường gặp chủ yếu liên quan đến chấn thương hoặc bệnh lý của các cấu trúc nằm quanh xương lệ.

Gãy xương lệ

Xương lệ rất mỏng nên có thể bị ảnh hưởng khi vùng mặt chịu lực mạnh, chẳng hạn do tai nạn giao thông, té ngã, chấn thương thể thao hoặc va đập trực tiếp. Tuy nhiên, gãy riêng lẻ xương lệ không phải dạng chấn thương thường gặp, tổn thương thường xuất hiện cùng với gãy các xương khác ở vùng mũi - hốc mắt.

Tùy mức độ và vị trí chấn thương, người bệnh có thể xuất hiện sưng, bầm tím quanh mắt, đau vùng mũi - hốc mắt, chảy máu mũi hoặc chảy nước mắt bất thường. Nếu hệ thống dẫn lệ bị tổn thương, quá trình thoát nước mắt cũng có thể bị ảnh hưởng.

Chấn thương mạnh quanh mắt cần được thăm khám để đánh giá không chỉ xương mà còn nhãn cầu, thị lực, cơ vận nhãn và đường lệ. Các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, đặc biệt là CT, có thể được sử dụng khi bác sĩ nghi ngờ gãy xương vùng hốc mắt hoặc giữa mặt.

Viêm túi lệ

Viêm túi lệ không phải tình trạng viêm trực tiếp của xương lệ mà là viêm hoặc nhiễm trùng túi lệ, cấu trúc nằm ở vùng khóe mắt trong và có quan hệ giải phẫu gần với xương lệ. Tình trạng này thường liên quan đến tắc nghẽn đường thoát nước mắt, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển.

Người bệnh có thể bị đau, sưng và đỏ ở vùng gần khóe mắt trong, chảy nước mắt nhiều hoặc xuất hiện dịch bất thường. Một số trường hợp nhiễm trùng cấp còn có thể kèm sốt.

Viêm túi lệ cần được bác sĩ đánh giá để xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Người bệnh không nên tự nặn hoặc chọc vào vùng sưng quanh túi lệ vì có thể làm tổn thương mô và khiến nhiễm trùng phức tạp hơn.

Chấn thương hốc mắt

Do xương lệ là một phần của thành trong hốc mắt, các chấn thương hốc mắt có thể đồng thời ảnh hưởng đến xương lệ và những xương lân cận. Mức độ tổn thương rất khác nhau tùy lực va đập và vị trí chịu chấn thương.

Sau chấn thương, người bệnh có thể gặp sưng bầm quanh mắt, đau, nhìn đôi, hạn chế vận động mắt hoặc thay đổi thị lực. Một số tổn thương vùng giữa mặt còn có khả năng ảnh hưởng đến đường dẫn nước mắt, gây chảy nước mắt kéo dài.

Nếu sau va đập xuất hiện giảm thị lực, nhìn đôi, đau mắt nhiều, hạn chế vận động nhãn cầu, biến dạng vùng mặt hoặc chảy máu không kiểm soát, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được kiểm tra sớm. Việc đánh giá kịp thời giúp phát hiện các tổn thương ở mắt và hốc mắt có nguy cơ ảnh hưởng đến thị lực.

Xương lệ tuy rất nhỏ nhưng có vai trò quan trọng trong cấu tạo thành trong hốc mắt và nâng đỡ hệ thống dẫn lưu nước mắt. Do nằm gần mắt, mũi và đường lệ, tổn thương tại khu vực này có thể liên quan đến nhiều cấu trúc khác nhau. Nếu xuất hiện đau, sưng quanh khóe mắt, chảy nước mắt bất thường hoặc các triệu chứng về thị lực sau chấn thương vùng mặt, người bệnh nên đi khám để được xác định nguyên nhân và xử trí phù hợp.