Hội chứng Charles Bonnet: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Hội chứng Charles Bonnet (Charles Bonnet syndrome - CBS) là tình trạng một người bị suy giảm hoặc mất thị lực xuất hiện ảo thị, tức nhìn thấy hình ảnh không thực sự hiện diện. Một đặc điểm quan trọng là người mắc CBS thường vẫn có khả năng nhận biết hoặc dần nhận ra rằng những hình ảnh mình nhìn thấy không có thật. Ảo giác trong CBS chủ yếu giới hạn ở thị giác và không điển hình với việc đồng thời nghe, ngửi hoặc chạm thấy những thứ không tồn tại.

CBS được xem là một hiện tượng liên quan đến sự suy giảm tín hiệu thị giác truyền đến não. Bình thường, võng mạc tiếp nhận ánh sáng và gửi tín hiệu qua dây thần kinh thị giác đến các vùng não xử lý hình ảnh. Khi lượng thông tin thị giác giảm đáng kể, các vùng não liên quan đến thị giác có thể tự tạo ra hoạt động và hình ảnh. Cơ chế chính xác vẫn chưa được hiểu hoàn toàn, nhưng giả thuyết về giảm đầu vào cảm giác và tăng hoạt động tự phát của vỏ não thị giác hiện được sử dụng để giải thích hiện tượng này.

CBS có thể xảy ra ở người suy giảm thị lực do nhiều bệnh mắt hoặc tổn thương đường dẫn truyền thị giác, chẳng hạn thoái hóa hoàng điểm tuổi già, glaucoma, bệnh võng mạc đái tháo đường, đục thủy tinh thể, bệnh võng mạc hoặc bệnh lý thần kinh thị giác. Vì các nguyên nhân gây giảm thị lực phổ biến hơn ở người lớn tuổi, CBS cũng thường được nhận biết ở nhóm tuổi này, nhưng hội chứng không chỉ giới hạn ở người cao tuổi.

Tần suất CBS thay đổi đáng kể giữa các nghiên cứu do khác biệt về đối tượng và tiêu chuẩn chẩn đoán. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025 gồm 49 nghiên cứu với 20.303 người bệnh nhãn khoa ước tính tỷ lệ hiện mắc chung khoảng 10,2%, trong khi tỷ lệ cao hơn ở những nhóm có thị lực kém hoặc đang phục hồi chức năng thị giác. Vì vậy, không nên áp dụng một tỷ lệ duy nhất cho mọi người bị suy giảm thị lực.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng Charles Bonnet

Đặc điểm thường gặp nhất là ảo thị trên nền suy giảm thị lực. Những biểu hiện có thể bao gồm:

• Nhìn thấy hình dạng hoặc hoa văn không có thật: Người bệnh có thể thấy các đường thẳng, lưới, hình học, màu sắc hoặc những họa tiết lặp lại phủ lên trường nhìn.
• Nhìn thấy người hoặc khuôn mặt: Hình ảnh có thể rất rõ nét dù thị lực thực tế của người bệnh đã suy giảm. Người xuất hiện trong ảo thị có thể có kích thước bình thường, lớn hơn hoặc nhỏ hơn thực tế.
• Nhìn thấy động vật hoặc côn trùng: Một số người thấy động vật, côn trùng hoặc những hình ảnh sinh vật khác trong phòng hoặc trong môi trường xung quanh.
• Nhìn thấy đồ vật, tòa nhà hoặc phong cảnh: Ảo thị đôi khi tạo thành những cảnh tương đối hoàn chỉnh, chẳng hạn khu vườn, tòa nhà hoặc cảnh vật mà thực tế không tồn tại tại đó.
• Hình ảnh xuất hiện đột ngột: Một đợt ảo thị có thể xuất hiện mà không có dấu hiệu báo trước và tồn tại trong khoảng thời gian khác nhau tùy trường hợp.
• Ảo giác chủ yếu giới hạn ở thị giác: CBS điển hình không khiến người bệnh đồng thời nghe tiếng nói, ngửi thấy mùi hoặc cảm nhận xúc giác tương ứng với hình ảnh đang nhìn thấy.
• Nhận biết hình ảnh không có thật: Khả năng nhận biết tính không thực của ảo thị là một đặc điểm quan trọng của CBS. Tuy nhiên, một người có thể hoang mang khi triệu chứng mới xuất hiện và cần thời gian hoặc giải thích để nhận ra bản chất của hiện tượng.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng Charles Bonnet

CBS không phải là tình trạng gây tổn thương cơ thể trực tiếp theo cách của nhiều bệnh cấp tính. Tuy nhiên, các ảo thị có thể ảnh hưởng đáng kể đến tâm lý, sinh hoạt và sự an toàn của một số người.

• Lo lắng và sợ hãi: Người bệnh có thể lo rằng mình đang mắc bệnh tâm thần hoặc sa sút trí tuệ, đặc biệt khi chưa biết đến CBS.
• Ảnh hưởng chất lượng cuộc sống: Ảo thị kéo dài hoặc gây khó chịu có thể khiến một số người mất tập trung, giảm tự tin hoặc hạn chế hoạt động.
• Thu mình và ngại chia sẻ: Một số người không kể về ảo thị vì sợ bị cho rằng có vấn đề tâm thần. Điều này có thể làm tăng cảm giác cô lập.
• Nguy cơ mất an toàn trong sinh hoạt: Nếu ảo thị làm thay đổi cảm nhận về không gian, chẳng hạn nhìn thấy vật cản không có thật, việc đi lại có thể trở nên khó khăn hơn ở người vốn đã suy giảm thị lực.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người lần đầu nhìn thấy những hình ảnh không tồn tại nên được nhân viên y tế đánh giá thay vì tự cho rằng đó là CBS. Ảo thị có nhiều nguyên nhân khác nhau và một số nguyên nhân cần được phát hiện sớm.

Nên đi khám khi:

• Lần đầu xuất hiện ảo thị, đặc biệt khi chưa từng được chẩn đoán suy giảm thị lực.
• Ảo thị mới xuất hiện sau khi thị lực giảm hoặc thay đổi rõ rệt.
• Triệu chứng tăng nhanh, thay đổi tính chất hoặc gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt.
• Người bệnh đồng thời lú lẫn, thay đổi ý thức, suy giảm trí nhớ mới xuất hiện hoặc có triệu chứng thần kinh khác.
• Ảo giác không chỉ ở thị giác mà còn kèm nghe, ngửi hoặc cảm nhận những thứ không tồn tại.
• Người bệnh khó phân biệt hình ảnh thật và không thật.
• Triệu chứng xuất hiện sau khi bắt đầu hoặc thay đổi thuốc.

CBS cần được phân biệt với nhiều nguyên nhân khác của ảo thị, bao gồm mê sảng, bệnh thần kinh, sa sút trí tuệ, tác dụng của thuốc và một số rối loạn tâm thần.

CBS có liên quan đến việc giảm tín hiệu thị giác truyền từ mắt và đường dẫn truyền thị giác đến não. Tuy nhiên, cơ chế sinh học chính xác giải thích vì sao chỉ một số người suy giảm thị lực phát triển hội chứng vẫn chưa được xác định hoàn toàn.

Một cách giải thích được chấp nhận rộng rãi là hiện tượng "giải phóng" thị giác. Khi não không còn nhận đủ thông tin từ mắt, hoạt động của các vùng xử lý thị giác có thể trở nên tự phát. Não khi đó tạo ra những hình ảnh không bắt nguồn từ vật thể thực bên ngoài.

CBS vì vậy có thể xuất hiện trên nền nhiều nguyên nhân gây suy giảm thị lực, chẳng hạn thoái hóa hoàng điểm tuổi già, glaucoma, bệnh võng mạc đái tháo đường, bệnh võng mạc, đục thủy tinh thể, tổn thương thần kinh thị giác hoặc một số tổn thương khác trên đường dẫn truyền thị giác. Điểm chung quan trọng không phải là một bệnh mắt duy nhất mà là sự suy giảm đầu vào thị giác.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng Charles Bonnet?

Những người bị suy giảm thị lực là nhóm chính có nguy cơ mắc CBS. Nguy cơ được ghi nhận cao hơn ở người thị lực kém, mất thị lực hai mắt và người lớn tuổi.

Người mắc các bệnh mắt có khả năng gây giảm thị lực đáng kể như thoái hóa hoàng điểm tuổi già, glaucoma hoặc bệnh võng mạc cũng có thể gặp CBS. Tuy nhiên, mức độ mất thị giác có thể quan trọng hơn bản thân tên bệnh mắt trong việc giải thích nguy cơ xuất hiện hội chứng.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Charles Bonnet

Các yếu tố được ghi nhận có liên quan đến CBS gồm:

• Suy giảm thị lực: Đây là yếu tố trung tâm và có bằng chứng nhất quán nhất liên quan đến CBS.
• Mất thị lực hai mắt: Phân tích gộp năm 2025 xác định mất thị lực hai mắt là một yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận.
• Tuổi cao: CBS có thể xảy ra ở nhiều độ tuổi, nhưng tuổi cao có liên quan đến tỷ lệ mắc cao hơn trong các nghiên cứu nhãn khoa.
• Mức độ suy giảm thị giác: Thị lực giảm nhiều có xu hướng liên quan đến nguy cơ CBS cao hơn.
• Cô lập xã hội: Một số nghiên cứu ghi nhận mối liên quan giữa cô lập xã hội hoặc thiếu tương tác với CBS, nhưng đây không được xem là nguyên nhân trực tiếp đã được chứng minh.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng Charles Bonnet

CBS cần được đánh giá trong bối cảnh tổng thể của thị lực, đặc điểm ảo thị, chức năng nhận thức, bệnh sử và thuốc đang sử dụng. Điều quan trọng là xác định liệu biểu hiện có phù hợp với CBS hay cần tìm một nguyên nhân khác.

Không có một xét nghiệm đơn lẻ dành riêng cho CBS. Các tiêu chí chẩn đoán trong nghiên cứu cũng chưa hoàn toàn thống nhất, vì vậy chẩn đoán chủ yếu dựa trên đánh giá lâm sàng và loại trừ các nguyên nhân khác của ảo thị.

• Khai thác bệnh sử và đặc điểm ảo thị: Bác sĩ thường hỏi hình ảnh người bệnh nhìn thấy là gì, xuất hiện khi nào, kéo dài bao lâu, có kèm âm thanh hay cảm giác khác không và người bệnh có nhận biết hình ảnh đó không có thật hay không. Việc hỏi về thời điểm và mức độ suy giảm thị lực cũng đặc biệt quan trọng.
• Khám mắt và đánh giá thị lực: Khám nhãn khoa giúp xác định mức độ suy giảm thị giác và tìm bệnh lý mắt hoặc đường dẫn truyền thị giác có thể liên quan. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể đánh giá thị lực, thị trường và các cấu trúc của mắt bằng những phương pháp phù hợp.
• Đánh giá thần kinh và nhận thức: Khi biểu hiện không điển hình, nhân viên y tế có thể đánh giá trí nhớ, nhận thức và hệ thần kinh để phân biệt CBS với mê sảng, sa sút trí tuệ hoặc bệnh thần kinh khác.
• Rà soát thuốc và tình trạng sức khỏe: Một số thuốc hoặc bệnh cấp tính có thể gây hoặc làm nặng ảo giác. Vì vậy, bác sĩ có thể rà soát thuốc đang sử dụng và tìm các vấn đề sức khỏe đi kèm. Người bệnh không nên tự ngừng thuốc kê đơn khi chưa trao đổi với nhân viên y tế.
• Xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh: Không phải mọi người nghi CBS đều cần cùng một bộ xét nghiệm. Xét nghiệm máu, chụp não, điện não đồ hoặc các thăm dò khác có thể được cân nhắc khi bệnh sử hoặc khám gợi ý một nguyên nhân thần kinh, chuyển hóa, thuốc hoặc bệnh lý khác. Do đó, các phương pháp này chủ yếu phục vụ chẩn đoán phân biệt thay vì là xét nghiệm đặc hiệu cho CBS.

Phương pháp điều trị hội chứng Charles Bonnet hiệu quả

Lựa chọn xử trí phụ thuộc vào mức độ suy giảm thị lực, nguyên nhân gây mất thị lực, tần suất và mức độ khó chịu của ảo thị cũng như tình trạng sức khỏe tổng thể. Hiện chưa có thuốc nào được chứng minh chắc chắn là điều trị đặc hiệu CBS cho tất cả người bệnh.

Giải thích và trấn an

Giúp người bệnh hiểu rằng CBS có liên quan đến suy giảm đầu vào thị giác và không đồng nghĩa với mắc bệnh tâm thần là một phần quan trọng trong xử trí. Việc hiểu bản chất của hiện tượng có thể giảm nỗi sợ và giúp người bệnh chủ động trao đổi về triệu chứng.

Tối ưu hóa thị lực còn lại

Điều chỉnh kính phù hợp, cải thiện ánh sáng, sử dụng dụng cụ hỗ trợ thị lực và phục hồi chức năng thị giác có thể giúp người bệnh tận dụng tốt hơn phần thị lực còn lại. Nếu có nguyên nhân giảm thị lực có thể điều trị, việc xử trí bệnh mắt nền phù hợp đôi khi cũng giúp giảm ảo thị.

Điều chỉnh môi trường và hành vi

Một số người nhận thấy ảo thị giảm khi thay đổi mức ánh sáng, chuyển sang hoạt động khác, đứng dậy di chuyển, trò chuyện hoặc chuyển hướng sự chú ý. Chớp mắt hoặc thay đổi hướng nhìn cũng có thể hữu ích ở một số trường hợp, nhưng hiệu quả không giống nhau ở tất cả người bệnh.

Hỗ trợ tâm lý và xã hội

Nếu ảo thị gây lo âu hoặc ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống, việc trao đổi với gia đình, người chăm sóc và nhân viên y tế có thể giúp giảm cảm giác cô lập. Một số người có thể cần hỗ trợ tâm lý để thích nghi tốt hơn với suy giảm thị lực và trải nghiệm ảo thị.

Điều trị bằng thuốc

Một số thuốc thuộc nhiều nhóm khác nhau đã được thử trong các trường hợp CBS kéo dài và gây khó chịu nghiêm trọng. Tuy nhiên, bằng chứng về hiệu quả còn hạn chế, không có thuốc nào được chứng minh là lựa chọn chuẩn có hiệu quả ổn định cho mọi trường hợp, trong khi các thuốc này có thể gây tác dụng bất lợi đáng kể. Vì vậy, điều trị bằng thuốc chỉ nên được cân nhắc bởi bác sĩ sau khi đánh giá lợi ích và nguy cơ cụ thể.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng Charles Bonnet

Chế độ sinh hoạt

Một số biện pháp có thể được áp dụng tùy hoàn cảnh và mức độ suy giảm thị lực:

• Tối ưu ánh sáng: Điều chỉnh ánh sáng trong nhà phù hợp với nhu cầu thị giác. Một số người thấy ảo thị giảm khi chuyển từ nơi tối sang nơi sáng, nhưng đáp ứng có thể khác nhau.
• Duy trì hoạt động và tương tác: Thay đổi hoạt động, trò chuyện hoặc chuyển sự chú ý sang âm thanh và hoạt động khác có thể giúp một số người đối phó với đợt ảo thị.
• Sử dụng dụng cụ hỗ trợ thị lực: Kính đúng độ, kính phóng đại và các thiết bị hỗ trợ thị giác có thể giúp tận dụng phần thị lực còn lại.
• Chăm sóc giấc ngủ và giảm căng thẳng: Một số người nhận thấy ảo thị khó chịu hơn khi mệt mỏi hoặc căng thẳng. Duy trì thời gian nghỉ ngơi phù hợp có thể giúp việc thích nghi với triệu chứng dễ dàng hơn.
• Trao đổi về triệu chứng: Không nên che giấu ảo thị vì lo bị đánh giá. Việc mô tả chính xác những gì nhìn thấy giúp nhân viên y tế phân biệt CBS với các nguyên nhân khác.
• Không tự ý ngừng thuốc: Nếu nghi ngờ thuốc đang dùng làm ảo thị nặng hơn, cần trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi điều trị.

Chế độ dinh dưỡng

Hiện chưa có chế độ ăn hoặc thực phẩm cụ thể nào được chứng minh có khả năng điều trị CBS. Vì vậy, dinh dưỡng nên hướng đến sức khỏe tổng thể và kiểm soát các bệnh nền có liên quan đến sức khỏe mắt thay vì cố gắng điều trị trực tiếp ảo thị bằng thực phẩm.

• Duy trì chế độ ăn cân đối: Ăn đa dạng thực phẩm phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng và bệnh nền của từng người.
• Tuân thủ chế độ ăn dành cho bệnh nền nếu có: Người mắc đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc bệnh lý khác nên thực hiện hướng dẫn dinh dưỡng phù hợp do nhân viên y tế cung cấp.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng Charles Bonnet hiệu quả

Hiện chưa có biện pháp nào được chứng minh có thể phòng ngừa hoàn toàn CBS ở một người bị suy giảm thị lực. Do CBS gắn với sự suy giảm đầu vào thị giác, cách tiếp cận hợp lý là bảo vệ và tối ưu chức năng thị giác khi có thể.

• Chăm sóc các bệnh mắt có nguy cơ gây giảm thị lực: Phát hiện và điều trị bệnh mắt theo chỉ định chuyên khoa có thể giúp bảo tồn thị lực. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa rằng điều trị bệnh mắt chắc chắn sẽ phòng được CBS.
• Khám mắt phù hợp với nguy cơ cá nhân: Khám mắt có thể giúp phát hiện và theo dõi các bệnh lý gây giảm thị lực. Đây là biện pháp chăm sóc và phát hiện bệnh mắt, không phải xét nghiệm tầm soát đặc hiệu cho CBS.
• Tối ưu thị lực còn lại: Kính điều chỉnh và phục hồi chức năng thị giác có thể giúp người bị giảm thị lực sử dụng tốt hơn khả năng nhìn còn lại.
• Chủ động tìm hiểu về CBS khi bị suy giảm thị lực: Giáo dục về khả năng xuất hiện ảo thị không ngăn được hội chứng, nhưng có thể giúp người bệnh nhận biết triệu chứng, giảm lo sợ và tìm kiếm đánh giá y tế sớm khi ảo thị xuất hiện.