Vỡ lách là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Lá lách nằm ở vùng bụng trên bên trái, có chức năng lọc máu và hỗ trợ hoạt động miễn dịch. Do chứa nhiều mạch máu, cơ quan này có thể gây mất máu nghiêm trọng khi bị tổn thương. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường giúp người bệnh được cấp cứu kịp thời.

Vỡ lách là gì?

Vỡ lách (splenic rupture) là tình trạng bao lách hoặc nhu mô lá lách bị rách, có thể làm tổn thương mạch máu và gây xuất huyết trong ổ bụng. Đây là một tình trạng cấp cứu nguy hiểm do nguy cơ mất máu nghiêm trọng và sốc giảm thể tích. Mức độ tổn thương có thể từ vết rách nhỏ đến phá hủy phần lớn nhu mô. Tùy tình trạng huyết động, người bệnh có thể được điều trị không phẫu thuật hoặc cần can thiệp khẩn cấp.

Nguyên nhân và các mức độ vỡ lách

Vỡ lách chủ yếu liên quan đến chấn thương nhưng cũng có thể xuất hiện ở người mắc một số bệnh lý làm thay đổi cấu trúc lá lách.

Nguyên nhân gây vỡ lách

Một số nguyên nhân và yếu tố nguy cơ bao gồm:

• Tai nạn giao thông: Va chạm mạnh có thể gây rách nhu mô hoặc tổn thương mạch máu lách.
• Té ngã hoặc va đập: Tác động trực tiếp vào vùng bụng trên bên trái có thể gây tổn thương.
• Chấn thương khi chơi thể thao: Các môn như bóng đá, võ thuật hoặc bóng bầu dục làm tăng nguy cơ va chạm vùng bụng.
• Chấn thương xuyên thấu: Vật sắc nhọn xuyên vào ổ bụng có thể gây rách lách.
• Bệnh lý gây lách to: Nhiễm virus Epstein-Barr, sốt rét hoặc một số bệnh huyết học có thể khiến lách dễ tổn thương hơn.
• Bệnh lý tại lách: Một số khối u hoặc tổn thương mạch máu có thể liên quan đến vỡ lách không do chấn thương.

Ngoài ra, vỡ lách có thể là biến chứng hiếm gặp sau nội soi đại tràng. Một số trường hợp xuất huyết muộn xuất hiện sau chấn thương vài ngày dù ban đầu chưa có biểu hiện rõ ràng.

Phân loại 5 mức độ tổn thương lách

Theo hệ thống phân độ tổn thương lách của Hiệp hội Phẫu thuật Chấn thương Hoa Kỳ (AAST) cập nhật năm 2018, tổn thương được chia thành 5 mức độ dựa trên đặc điểm vết rách, khối máu tụ và tổn thương mạch máu.

• Độ I: Khối máu tụ dưới bao chiếm dưới 10% diện tích bề mặt lách, vết rách nhu mô sâu dưới 1 cm hoặc rách bao lách.
• Độ II: Khối máu tụ dưới bao chiếm 10 - 50% diện tích bề mặt hoặc khối máu tụ trong nhu mô nhỏ hơn 5 cm. Vết rách nhu mô sâu từ 1 - 3 cm.
• Độ III: Khối máu tụ dưới bao chiếm trên 50% diện tích bề mặt, khối máu tụ dưới bao hoặc trong nhu mô bị vỡ, khối máu tụ trong nhu mô từ 5 cm trở lên hoặc vết rách sâu trên 3 cm.
• Độ IV: Có tổn thương mạch máu lách như giả phình động mạch, thông động tĩnh mạch hoặc chảy máu hoạt động còn giới hạn trong bao lách. Ngoài ra, vết rách gây tổn thương mạch máu phân thùy hoặc vùng rốn lách làm mất tưới máu trên 25% nhu mô cũng thuộc mức độ này.
• Độ V: Lá lách bị phá hủy hoàn toàn hoặc có tổn thương mạch máu gây chảy máu hoạt động lan ra ngoài lách vào ổ phúc mạc.

Phân độ giúp bác sĩ đánh giá mức độ tổn thương. Tuy nhiên, quyết định điều trị còn phụ thuộc vào tình trạng huyết động, mức độ mất máu và các chấn thương phối hợp.

Triệu chứng của vỡ lách

Triệu chứng phụ thuộc vào mức độ tổn thương và lượng máu mất. Một số người xuất hiện biểu hiện ngay sau chấn thương, trong khi những trường hợp khác có thể xuất hiện muộn.

Các dấu hiệu thường gặp bao gồm:

• Đau bụng trên bên trái: Có thể xuất hiện đột ngột hoặc tăng dần.
• Đau lan lên vai trái: Máu trong ổ bụng kích thích cơ hoành gây đau lan lên vai, còn gọi là dấu hiệu Kehr.
• Đau khi ấn bụng: Vùng hạ sườn trái có thể nhạy cảm hoặc đau tăng khi thăm khám.
• Chướng bụng: Có thể xuất hiện khi máu tích tụ trong ổ bụng.
• Chóng mặt, hoa mắt: Mất máu khiến người bệnh choáng váng hoặc cảm thấy sắp ngất.
• Da nhợt nhạt, vã mồ hôi: Có thể là dấu hiệu giảm tưới máu do xuất huyết.
• Tim đập nhanh, tụt huyết áp: Thường liên quan đến tình trạng mất máu đáng kể.
• Lú lẫn hoặc mất ý thức: Có thể xảy ra khi người bệnh bị sốc mất máu nghiêm trọng.

Huyết áp có thể vẫn bình thường trong giai đoạn đầu do cơ chế bù trừ. Vì vậy, không nên loại trừ tổn thương lách chỉ vì người bệnh chưa xuất hiện đầy đủ triệu chứng.

Vỡ lách có nguy hiểm không?

Có. Vỡ lách có thể đe dọa tính mạng khi gây xuất huyết nghiêm trọng. Những biến chứng có thể xảy ra gồm:

• Xuất huyết trong ổ bụng: Máu thoát ra từ nhu mô hoặc mạch máu bị tổn thương.
• Sốc mất máu: Giảm thể tích tuần hoàn có thể gây suy giảm tưới máu các cơ quan.
• Chảy máu muộn: Xuất huyết có thể xuất hiện sau giai đoạn đầu tương đối ổn định.
• Áp xe lách: Biến chứng hiếm gặp khi vùng mô tổn thương bị nhiễm trùng.

Cần đến cơ sở y tế cấp cứu ngay nếu xuất hiện đau bụng sau chấn thương, đặc biệt khi kèm chóng mặt, ngất hoặc vã mồ hôi. Người bệnh không nên tự lái xe hoặc chờ triệu chứng cải thiện.

Chẩn đoán và điều trị vỡ lách

Bác sĩ cần nhanh chóng đánh giá tình trạng tuần hoàn, mức độ xuất huyết và các tổn thương phối hợp để lựa chọn phương pháp xử trí.

Phương pháp chẩn đoán

Các phương pháp thường được sử dụng gồm:

• Khám lâm sàng: Đánh giá mức độ đau, mạch, huyết áp và dấu hiệu mất máu.
• Siêu âm FAST: Giúp phát hiện dịch tự do trong ổ bụng. Tuy nhiên, kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn tổn thương lách.
• Chụp CT: CT bụng có tiêm thuốc cản quang giúp xác định vị trí, mức độ tổn thương và tình trạng chảy máu ở người có huyết động ổn định.
• Xét nghiệm máu: Công thức máu, hemoglobin, hematocrit và xét nghiệm đông máu hỗ trợ đánh giá tình trạng mất máu.
• Theo dõi huyết động: Theo dõi mạch, huyết áp, nhịp thở và mức độ tỉnh táo để phát hiện sốc.

Người bệnh huyết động không ổn định và nghi ngờ xuất huyết trong ổ bụng có thể cần phẫu thuật cấp cứu mà không chờ chụp CT.

Phương pháp điều trị

Điều trị nhằm kiểm soát xuất huyết, duy trì tuần hoàn và bảo tồn chức năng lách khi có thể.

Điều trị không phẫu thuật

Phương pháp này thường được ưu tiên khi người bệnh có huyết động ổn định và không có tổn thương khác bắt buộc phải phẫu thuật.

Các biện pháp bao gồm:

• Theo dõi tại bệnh viện: Kiểm tra mạch, huyết áp và dấu hiệu xuất huyết.
• Xét nghiệm định kỳ: Theo dõi hemoglobin và hematocrit khi cần.
• Truyền dịch hoặc truyền máu: Thực hiện theo chỉ định để duy trì tuần hoàn.
• Kiểm soát đau: Sử dụng thuốc giảm đau phù hợp.
• Theo dõi hình ảnh: Chụp CT hoặc siêu âm có thuốc cản quang khi cần đánh giá thêm.

Người bệnh phải được theo dõi tại cơ sở có khả năng can thiệp cấp cứu nếu tình trạng diễn tiến xấu.

Nút mạch lách

Nút mạch lách là kỹ thuật can thiệp nội mạch giúp kiểm soát chảy máu và tăng khả năng bảo tồn cơ quan. Bác sĩ sử dụng ống thông đưa vật liệu nút mạch đến vị trí phù hợp nhằm hạn chế dòng máu gây xuất huyết.

Phương pháp này có thể được cân nhắc ở người bệnh huyết động ổn định nhưng có tổn thương mạch máu, thoát thuốc cản quang trên CT hoặc nguy cơ thất bại điều trị bảo tồn cao.

Phẫu thuật

Phẫu thuật có thể cần thiết khi người bệnh huyết động không ổn định, không đáp ứng với hồi sức hoặc các biện pháp kiểm soát chảy máu khác thất bại.

Tùy mức độ tổn thương, bác sĩ có thể lựa chọn:

• Phẫu thuật bảo tồn lách: Khâu cầm máu hoặc áp dụng các biện pháp bảo tồn phù hợp.
• Cắt lách một phần: Loại bỏ vùng tổn thương khi có thể giữ lại nhu mô còn chức năng.
• Cắt lách toàn bộ: Thực hiện khi tổn thương quá nghiêm trọng hoặc không thể kiểm soát chảy máu bằng phương pháp bảo tồn.

Sau cắt lách toàn bộ, người bệnh có nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng. Vì vậy, cần được tư vấn tiêm vắc xin phòng phế cầu, não mô cầu và Haemophilus influenzae týp b (Hib) theo lịch phù hợp.

Chăm sóc và phòng ngừa sau điều trị

Thời gian hồi phục phụ thuộc vào mức độ tổn thương và phương pháp điều trị. Người bệnh cần lưu ý:

• Hạn chế vận động mạnh: Tránh nâng vật nặng và chơi thể thao có nguy cơ va chạm trong thời gian hồi phục.
• Vận động phù hợp: Trở lại sinh hoạt và tập luyện theo đánh giá của bác sĩ.
• Tái khám đúng lịch: Thực hiện xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh khi có chỉ định.
• Theo dõi triệu chứng: Cần được đánh giá khẩn cấp nếu đau bụng tăng, chóng mặt hoặc ngất.
• Phòng ngừa nhiễm trùng: Người đã cắt lách cần tuân thủ lịch tiêm chủng và thăm khám khẩn cấp khi xuất hiện sốt.
• Hạn chế chấn thương: Thắt dây an toàn và sử dụng thiết bị bảo hộ khi tham gia hoạt động có nguy cơ va chạm.

Vỡ lách là tình trạng nguy hiểm có thể gây xuất huyết trong ổ bụng và sốc mất máu. Phương pháp điều trị phụ thuộc vào mức độ tổn thương và tình trạng huyết động. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh cần được cấp cứu kịp thời để hạn chế biến chứng.