Cường lách là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Lá lách đóng vai trò quan trọng trong việc lọc máu và hỗ trợ hoạt động của hệ miễn dịch. Khi chức năng của cơ quan này bị thay đổi, quá trình duy trì số lượng tế bào máu có thể bị ảnh hưởng. Việc nhận biết các dấu hiệu bất thường và xác định nguyên nhân giúp người bệnh được đánh giá, điều trị kịp thời.

Cường lách là gì?

Cường lách (hypersplenism) là hội chứng xảy ra khi lá lách tăng giữ lại hoặc phá hủy các tế bào máu, dẫn đến giảm số lượng hồng cầu, bạch cầu hoặc tiểu cầu trong máu ngoại vi. Tình trạng này thường xuất hiện ở người có lách to do bệnh lý tiềm ẩn.

Tùy trường hợp, người bệnh có thể bị giảm một hoặc nhiều dòng tế bào máu:

• Giảm hồng cầu: Có thể gây thiếu máu với biểu hiện mệt mỏi, xanh xao hoặc khó thở.
• Giảm bạch cầu: Có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng khi số lượng bạch cầu trung tính giảm đáng kể.
• Giảm tiểu cầu: Có thể gây bầm tím, chấm xuất huyết hoặc tăng nguy cơ chảy máu.

Tình trạng giảm tế bào máu do cường lách đơn thuần thường ở mức độ nhẹ đến vừa. Nếu giảm nghiêm trọng, bác sĩ cần đánh giá thêm các nguyên nhân khác.

Cần lưu ý rằng lách to không đồng nghĩa với cường lách. Một số người có lách to nhưng số lượng tế bào máu vẫn bình thường.

Nguyên nhân gây cường lách

Cường lách thường phát sinh thứ phát từ những bệnh lý gây lách to hoặc làm thay đổi hoạt động giữ và phá hủy tế bào máu. Các nguyên nhân chủ yếu liên quan đến gan, hệ tạo máu, nhiễm trùng và rối loạn hệ miễn dịch.

Bệnh gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa

Xơ gan là một trong những nguyên nhân quan trọng gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Tình trạng này khiến máu ứ lại trong hệ tuần hoàn liên quan đến lách, dẫn đến lách to và tăng giữ tế bào máu, đặc biệt là tiểu cầu.

Một số bệnh lý gây tắc nghẽn tĩnh mạch cửa hoặc tĩnh mạch lách cũng có thể dẫn đến tình trạng tương tự.

Tuy nhiên, giảm tế bào máu ở người xơ gan không phải lúc nào cũng do cường lách. Giảm tiểu cầu còn có thể liên quan đến giảm sản xuất thrombopoietin, trong khi thiếu máu có thể do xuất huyết tiêu hóa hoặc thiếu hụt dinh dưỡng.

Bệnh lý huyết học

Một số bệnh về máu có thể làm tăng kích thước lách hoặc gây tăng phá hủy tế bào máu, bao gồm:

• Thiếu máu tan máu mạn tính;
• Bệnh thalassemia;
• Bệnh hồng cầu hình cầu di truyền;
• Một số bệnh tăng sinh tủy hoặc xơ tủy;
• Bệnh bạch cầu và u lympho.

Ở người mắc bệnh huyết học, số lượng tế bào máu còn có thể giảm do rối loạn sản xuất tại tủy xương. Vì vậy, cần xác định chính xác cơ chế trước khi điều trị.

Bệnh nhiễm trùng

Một số bệnh nhiễm trùng có thể gây lách to và góp phần hình thành cường lách, chẳng hạn:

• Sốt rét;
• Một số bệnh viêm gan do virus;
• Nhiễm virus Epstein-Barr (EBV);
• Bệnh leishmaniasis nội tạng.

Không phải mọi trường hợp lách to do nhiễm trùng đều dẫn đến cường lách. Nguy cơ phụ thuộc vào loại tác nhân và mức độ bệnh.

Bệnh tự miễn và rối loạn tích lũy

Một số bệnh tự miễn hoặc rối loạn chuyển hóa di truyền cũng có thể liên quan đến cường lách:

• Hội chứng Felty: Thường liên quan đến viêm khớp dạng thấp, giảm bạch cầu trung tính và lách to.
• Lupus ban đỏ hệ thống: Có thể gây bất thường tế bào máu do cơ chế miễn dịch, đôi khi kèm lách to.
• Bệnh Gaucher: Gây tích lũy một số chất trong tế bào, dẫn đến lách to và giảm tế bào máu.

Những bệnh lý này cần được đánh giá và điều trị theo nguyên nhân cụ thể.

Triệu chứng nhận biết cường lách

Người mắc cường lách có thể không xuất hiện triệu chứng rõ ràng, đặc biệt khi số lượng tế bào máu chỉ giảm nhẹ. Những biểu hiện thường liên quan đến lách to, giảm tế bào máu hoặc bệnh lý nền.

Một số triệu chứng có thể gặp gồm:

• Mệt mỏi, xanh xao: Thường liên quan đến thiếu máu. Người bệnh có thể cảm thấy yếu sức hoặc khó thở khi vận động.
• Dễ bầm tím hoặc chảy máu: Có thể xuất hiện khi số lượng tiểu cầu giảm nhiều, gây chấm xuất huyết, chảy máu cam hoặc chảy máu chân răng.
• Nhiễm trùng tái diễn: Có thể xảy ra khi bạch cầu trung tính giảm đáng kể hoặc có rối loạn miễn dịch đi kèm.
• Đau tức vùng hạ sườn trái: Lách to có thể gây cảm giác đau âm ỉ hoặc nặng ở vùng bụng trên bên trái.
• Nhanh no khi ăn: Lách tăng kích thước có thể chèn ép dạ dày, khiến người bệnh cảm thấy no dù ăn ít.

Ngoài ra, sốt kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân, đổ mồ hôi ban đêm hoặc nổi hạch có thể xuất hiện do bệnh lý nền. Những dấu hiệu này không đặc hiệu cho cường lách.

Phương pháp chẩn đoán cường lách

Bác sĩ thường khai thác bệnh sử, thăm khám và chỉ định các xét nghiệm nhằm đánh giá số lượng tế bào máu cũng như nguyên nhân gây lách to.

Một số phương pháp có thể được sử dụng gồm:

• Công thức máu toàn bộ: Phát hiện tình trạng giảm hồng cầu, bạch cầu hoặc tiểu cầu.
• Phết máu ngoại vi: Đánh giá hình thái tế bào máu để hỗ trợ tìm nguyên nhân.
• Siêu âm ổ bụng: Xác định kích thước lách và đánh giá những bất thường liên quan đến gan.
• Chụp CT hoặc MRI: Được chỉ định khi cần khảo sát chi tiết cấu trúc lách hoặc hệ mạch máu.
• Xét nghiệm chức năng gan: Hỗ trợ phát hiện bệnh gan liên quan đến tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
• Xét nghiệm chuyên sâu: Có thể bao gồm xét nghiệm tan máu, bệnh nhiễm trùng hoặc đánh giá tủy xương khi cần thiết.

Cường lách thường được nghi ngờ khi người bệnh có lách to kèm giảm một hoặc nhiều dòng tế bào máu. Tuy nhiên, bác sĩ cần loại trừ những nguyên nhân khác như giảm sản xuất tế bào máu, thiếu hụt dinh dưỡng hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc.

Các phương pháp điều trị cường lách

Điều trị cường lách chủ yếu tập trung vào bệnh lý nền và kiểm soát những biến chứng liên quan đến giảm tế bào máu. Không phải trường hợp nào cũng cần can thiệp trực tiếp vào lá lách.

Điều trị nguyên nhân nền

Tùy nguyên nhân, bác sĩ có thể lựa chọn những phương pháp sau:

• Bệnh gan: Điều trị bệnh gan và các biến chứng liên quan đến tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
• Bệnh nhiễm trùng: Sử dụng thuốc phù hợp với tác nhân gây bệnh.
• Bệnh lý huyết học: Điều trị theo loại bệnh và mức độ nghiêm trọng.
• Bệnh tự miễn: Sử dụng thuốc kiểm soát hoạt động bệnh khi có chỉ định.
• Rối loạn tích lũy: Áp dụng liệu pháp đặc hiệu đối với một số bệnh như Gaucher.

Khi nguyên nhân nền được kiểm soát hiệu quả, số lượng tế bào máu có thể cải thiện mà không cần phẫu thuật.

Điều trị hỗ trợ

Trong trường hợp giảm tế bào máu gây triệu chứng hoặc biến chứng đáng kể, bác sĩ có thể cân nhắc:

• Truyền hồng cầu: Khi thiếu máu nặng hoặc có triệu chứng cần can thiệp.
• Truyền tiểu cầu: Trong một số trường hợp xuất huyết nghiêm trọng hoặc cần thực hiện thủ thuật có nguy cơ chảy máu.
• Điều trị nhiễm trùng: Sử dụng thuốc phù hợp khi người bệnh mắc nhiễm trùng.
• Điều trị các rối loạn đi kèm: Bổ sung dưỡng chất khi có thiếu hụt hoặc điều trị những nguyên nhân khác gây giảm tế bào máu.

Các biện pháp này chỉ được áp dụng khi có chỉ định, không sử dụng thường quy cho mọi người bệnh.

Can thiệp tại lách hoặc phẫu thuật cắt lách

Cắt lách có thể được cân nhắc ở một số trường hợp cường lách gây giảm tế bào máu nghiêm trọng hoặc biến chứng đáng kể. Quyết định can thiệp phụ thuộc vào bệnh lý nền và đánh giá lợi ích, nguy cơ.

Các phương pháp có thể được lựa chọn gồm:

• Cắt lách: Loại bỏ lá lách nhằm giảm tình trạng giữ và phá hủy tế bào máu trong những trường hợp có chỉ định.
• Nút mạch lách bán phần: Là kỹ thuật làm giảm lượng máu đến một phần nhu mô lách, có thể cải thiện số lượng tế bào máu ở một số người bệnh phù hợp.

Đây không phải phương pháp điều trị thường quy cho tất cả trường hợp cường lách, đặc biệt ở người mắc tăng áp lực tĩnh mạch cửa.

Chăm sóc sau cắt lách

Sau khi cắt lách, người bệnh có nguy cơ mắc nhiễm trùng nghiêm trọng, đặc biệt do một số vi khuẩn có vỏ. Vì vậy, cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa:

• Tiêm chủng: Tiêm vắc xin phòng phế cầu, não mô cầu và Haemophilus influenzae týp b (Hib) theo lịch phù hợp. Tiêm vắc xin cúm hằng năm và cập nhật những vắc xin cần thiết khác.
• Dùng kháng sinh dự phòng: Chỉ sử dụng theo chỉ định của bác sĩ.
• Theo dõi sức khỏe: Thăm khám khẩn cấp khi xuất hiện sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.
• Tái khám: Tuân thủ lịch hẹn và hướng dẫn chăm sóc sau phẫu thuật.

Cường lách là hội chứng gây giảm một hoặc nhiều dòng tế bào máu do tăng giữ và phá hủy tế bào tại lá lách. Tình trạng này thường liên quan đến các bệnh lý tiềm ẩn và cần được điều trị theo nguyên nhân. Phát hiện sớm và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ giúp hạn chế biến chứng, đồng thời cải thiện sức khỏe người bệnh.