Viêm màng não do não mô cầu nhóm B: Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa hiệu quả

Vi khuẩn não mô cầu nhóm B là nguyên nhân gây ra nhiều ca bệnh nhiễm trùng não nghiêm trọng ở trẻ nhỏ và thanh thiếu niên. Với khả năng lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần và diễn tiến khó lường, bệnh do não mô cầu nhóm B có thể gây tử vong chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng nếu không được điều trị kịp thời. Vậy mức độ nguy hiểm thực sự của bệnh này là gì? Làm thế nào để phòng ngừa bệnh hiệu quả? 

Tìm hiểu về viêm màng não do não mô cầu nhóm B

Bệnh do não mô cầu nhóm B là bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn Neisseria meningitidis nhóm B gây ra, có thể biểu hiện dưới dạng viêm màng não và/hoặc nhiễm khuẩn huyết. Theo CDC, khoảng 50% ca bệnh não mô cầu xâm lấn biểu hiện viêm màng não và khoảng 30% biểu hiện nhiễm khuẩn huyết không kèm viêm màng não. Theo dữ liệu giám sát tại Việt Nam giai đoạn 2012 - 2021, nhóm B chiếm khoảng 82% số ca bệnh do não mô cầu xâm lấn được ghi nhận.

Viêm màng não do não mô cầu nhóm B nguy hiểm đến mức nào?

• Bệnh có thể gây tử vong trong vòng 24 giờ; tỷ lệ tử vong lên đến 50% nếu không điều trị kịp thời; tỷ lệ tử vong khoảng 10–15% ngay cả khi được điều trị kháng sinh phù hợp.
• Cứ 5 người sống sót thì có 1 người phải chịu di chứng như tổn thương não, mất thính lực hoặc phải cắt cụt chi.
• Nhóm B gây khoảng 80% ca viêm màng não do não mô cầu ở các nước thu nhập cao.
• Trẻ dưới 1 tuổi có tỷ lệ mắc cao gấp 10 lần dân số chung; ở Ý ghi nhận 3,6 trên 100.000 dân (số liệu của Ý, không phải của Việt Nam).
• Tại Việt Nam, nhóm B là tác nhân gây bệnh phổ biến nhất trong 10 năm giai đoạn 2012 - 2021; hệ thống giám sát trọng điểm do Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương điều hành, thu thập số liệu từ các bệnh viện nhi ở TP.HCM và Hà Nội từ năm 2012, cho thấy hầu hết ca xâm lấn là do nhóm B.

Ai có nguy cơ mắc cao?

• Trẻ dưới 1 tuổi, cao nhất ở nhóm dưới 5 tháng tuổi: Hệ miễn dịch còn non, kháng thể từ mẹ giảm mạnh từ khoảng 6 tháng tuổi.
• Thanh thiếu niên: Là nhóm mang vi khuẩn không triệu chứng nhiều nhất. Bệnh viện Bạch Mai nêu tỷ lệ người mang trùng từ 5–20%, cao nhất ở lứa tuổi này (23,7%).
• Người có bệnh nền: Thiếu hụt bổ thể, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, cắt lách hoặc bất thường chức năng lách, nhiễm HIV, ghép tế bào gốc tạo máu.
• Nơi sinh hoạt đông người: Ký túc xá, doanh trại, khu tập thể và trường học.
• Người hút thuốc lá, kể cả hút thụ động.
• Nhân viên phòng xét nghiệm: Người tiếp xúc với mẫu bệnh phẩm chứa vi khuẩn.

Việc hiểu rõ cơ chế bệnh sinh và các đối tượng dễ tổn thương là cơ sở quan trọng giúp chúng ta nâng cao cảnh giác và chủ động phòng ngừa bệnh do não mô cầu nhóm B một cách hiệu quả hơn.

Triệu chứng của bệnh do não mô cầu nhóm B như thế nào?

Bệnh do não mô cầu nhóm B có thể khởi phát đột ngột và diễn tiến nhanh chóng, trong một số trường hợp có thể đe dọa tính mạng trong vòng 24 giờ. Các triệu chứng không xuất hiện theo trình tự hoặc mốc thời gian cố định ở tất cả người bệnh, khiến việc nhận diện bệnh trở nên khó khăn.

Việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo của viêm màng não do não mô cầu nhóm B có vai trò quan trọng trong việc cứu sống người bệnh, đặc biệt là ở trẻ nhỏ - nhóm dễ bị bỏ sót triệu chứng.

Tìm hiểu thêm: Bệnh do não mô cầu diễn tiến nhanh tới mức nào?

Triệu chứng ban đầu: Người bệnh có thể sốt, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, nôn hoặc đau nhức cơ thể. Ở trẻ nhũ nhi, các biểu hiện thường không điển hình, có thể gồm bú kém, quấy khóc bất thường, li bì hoặc giảm hoạt động.

Các dấu hiệu cảnh báo: Đau đầu dữ dội, cứng gáy, sợ ánh sáng, đau nhiều ở chân tay, bàn tay hoặc bàn chân lạnh, da xanh tái hoặc nổi vân tím, thở nhanh, thay đổi hành vi hoặc mức độ tỉnh táo. Trẻ nhỏ có thể có thóp phồng, khó đánh thức hoặc đáp ứng kém với người xung quanh.

Các dấu hiệu nguy hiểm: Ban xuất huyết dạng chấm hoặc mảng tím không mất màu khi ấn, đặc biệt nếu lan nhanh; co giật, rối loạn ý thức nghiêm trọng, dấu hiệu sốc hoặc suy tuần hoàn. Những biểu hiện này có thể xuất hiện đột ngột và cần được xử trí cấp cứu ngay.

Lưu ý: Cách phân nhóm trên nhằm giúp nhận diện triệu chứng, không phản ánh các giai đoạn tiến triển bắt buộc. Không phải tất cả người bệnh đều xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu, và ban xuất huyết có thể xuất hiện muộn hoặc không xuất hiện. Khi nghi ngờ bệnh do não mô cầu, cần được đánh giá tại cơ sở y tế có khả năng cấp cứu ngay lập tức, không chờ đủ triệu chứng hay chờ xuất hiện ban xuất huyết.

Nguyên nhân gây viêm màng não do não mô cầu nhóm B

Viêm màng não do não mô cầu nhóm B là hậu quả do vi khuẩn Neisseria meningitidis nhóm B (một trong các nhóm huyết thanh não mô cầu; 5 nhóm thường gặp tại Việt Nam là A, B, C, Y và W-135) gây ra. Đây là loại song cầu khuẩn gram âm có độc lực rất mạnh, có thể tấn công đột ngột và gây nên tiến triển bệnh nặng, kèm theo tỷ lệ tử vong cao hoặc để lại di chứng vĩnh viễn. Nhóm huyết thanh B được ghi nhận là một trong những nhóm phổ biến nhất, đặc biệt ở trẻ nhỏ và thanh thiếu niên.

Cơ chế gây bệnh do não mô cầu nhóm B liên quan đến cấu trúc đặc biệt của vi khuẩn này. Nội độc tố lipooligosaccharide (LOS) nằm ở màng ngoài vi khuẩn. Khi được giải phóng, nội độc tố có thể gây phản ứng viêm mạnh, tổn thương nội mô mạch máu, rối loạn đông máu và sốc nhiễm khuẩn. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn phát tán nội độc tố theo đường máu, tấn công tim và các hệ thống mạch máu, làm rối loạn tuần hoàn và có thể dẫn tới nhiễm trùng huyết nghiêm trọng, gây tổn thương các cơ quan quan trọng như phổi, thận và tim.

Bệnh lây qua đường nào?

Vi khuẩn khu trú ở mũi và họng của người bệnh hoặc người lành mang trùng, phát tán qua giọt bắn khi ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Bệnh lây từ người sang người khi người lành hít phải các giọt bắn này, thường xảy ra ở nơi đông dân cư như doanh trại, ký túc xá, khu tập thể, trường học. Lây qua đồ vật hoặc bề mặt có dịch tiết mũi họng là rất hiếm. Người lành mang trùng không có triệu chứng nên có thể phát tán vi khuẩn mà không biết. 

Xem thêm: Bệnh do não mô cầu âm thầm bùng phát vào mùa hè, phụ huynh không nên chủ quan.

Biện pháp phòng ngừa viêm màng do não mô cầu nhóm B hiệu quả

Một trong những cách phòng ngừa hiệu quả nhất là tiêm vắc xin phòng não mô cầu nhóm B đầy đủ, đúng lịch và càng sớm càng tốt theo khuyến cáo của cơ quan y tế. Bên cạnh tiêm chủng, nên kết hợp các biện pháp sau:

• Giữ vệ sinh cơ thể, rửa tay trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi chạm vào vật dụng, bề mặt lạ.
• Tránh tiếp xúc gần với người bệnh hoặc nghi ngờ mắc bệnh do não mô cầu nếu đã tiếp xúc gần với ca bệnh, cần liên hệ cơ sở y tế ngay để được đánh giá chỉ định kháng sinh dự phòng.
• Hạn chế đến nơi đông người; đeo khẩu trang khi bắt buộc phải đến.
• Giữ nhà ở, trường học, nơi làm việc sạch sẽ, thoáng mát và đủ ánh sáng.

Vắc xin phòng não mô cầu nhóm B

Ở Việt Nam hiện có các vắc xin chứa thành phần phòng não mô cầu nhóm B hoặc các nhóm khác của vi khuẩn này. Nên hỏi bác sĩ để chọn loại và lịch tiêm phù hợp với độ tuổi. 

Vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh, trong đó 5 nhóm A, B, C, Y, W-135 thường gặp. Các chuyên gia khuyến cáo nên tiêm đủ vắc xin để phòng cả các nhóm này, không chỉ tiêm một loại, vì vắc xin vừa bảo vệ cá nhân vừa giúp hạn chế ổ dịch trong cộng đồng. 

Phản ứng sau tiêm thường nhẹ và tự hết, như đau, sưng, đỏ, chai cứng tại chỗ tiêm; trẻ nhỏ có thể sốt, quấy khóc; thanh thiếu niên và người lớn có thể mệt, đau đầu, đau cơ, đau khớp hoặc buồn nôn ở mức nhẹ đến vừa.

Vắc xin không phòng được 100%, nhưng người đã tiêm đủ mũi, đúng lịch nếu mắc bệnh thường có triệu chứng nhẹ hơn, hồi phục nhanh hơn và ít biến chứng hơn. Bạn có thể tìm trung tâm tiêm chủng Long Châu gần nhất để được bác sĩ tư vấn lịch tiêm phù hợp.

Tìm hiểu thêm: Nên tiêm vắc xin não mô cầu ACYW hay BC: Tại sao bé cần tiêm cả hai loại?

Viêm màng não do não mô cầu nhóm B là một bệnh lý nhiễm trùng nguy hiểm với tốc độ tiến triển nhanh và nguy cơ tử vong cao nếu không được phát hiện sớm. Chủ động tiêm vắc xin đầy đủ và thực hiện các biện pháp vệ sinh phòng bệnh là cách hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân và cộng đồng khỏi nguy cơ lây nhiễm. Việc hiểu rõ triệu chứng, nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ sẽ giúp phòng ngừa bệnh do não mô cầu nhóm B một cách kịp thời và toàn diện.