Tế bào gan là gì? Khả năng tái tạo và tự phục hồi của tế bào

Trong cơ thể người, gan được ví như “nhà máy sinh học trung tâm”, tham gia điều phối các phản ứng sinh hóa để duy trì sự sống. Tuy nhiên, dưới tác động của môi trường, thói quen sinh hoạt và nhiều yếu tố bệnh lý khiến gan dễ bị tổn thương. Việc nâng cao hiểu biết và chủ động phòng ngừa các bệnh về gan là yếu tố cần thiết để bảo vệ sức khỏe lâu dài. Hãy cùng Tiêm chủng Long Châu tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này nhé!

Tế bào gan là gì?

Tế bào gan (hepatocyte) là thành phần nhu mô chủ yếu của gan, chiếm khoảng 70 - 85% tổng khối lượng tế bào gan ở người trưởng thành. Đây là đơn vị cấu trúc - chức năng trung tâm, trực tiếp đảm nhiệm hầu hết các hoạt động sống còn của cơ thể như chuyển hóa, giải độc, tổng hợp protein huyết tương,...

Về tổ chức, tế bào gan sắp xếp thành các bản tế bào tạo nên tiểu thùy gan. Giữa các bản là xoang gan giúp tế bào tiếp xúc trực tiếp với máu. Khoảng Disse nằm xen giữa chứa tế bào Kupffer tham gia miễn dịch và tế bào hình sao có vai trò dự trữ vitamin A, duy trì cấu trúc mô gan. Dưới kính hiển vi, tế bào có hình đa diện, kích thước lớn (20 - 30µm), nhân trung tâm có thể là đơn nhân hoặc lưỡng nhân. Bào tương giàu bào quan như lưới nội chất, ty thể và bộ máy Golgi, đáp ứng cường độ hoạt động sinh học cao.

Các chức năng sinh lý quan trọng của tế bào gan

Tế bào gan đảm nhiệm phần lớn hoạt động sống của cơ thể thông qua các phản ứng sinh hóa phức tạp. Các chức năng này không tồn tại độc lập mà phối hợp chặt chẽ với các hệ cơ quan khác nhằm duy trì cân bằng và bảo vệ cơ thể.

Chuyển hóa các chất

Tế bào gan là trung tâm chuyển hóa carbohydrate, lipid và protein:

• Carbohydrate: Tổng hợp, dự trữ và phân giải glycogen, tân tạo glucose từ axit amin, lactate và glycerol nhằm duy trì đường huyết ổn định.
• Lipid: Tổng hợp axit béo, cholesterol, triglycerid, phospholipid, lipoprotein; tham gia beta-oxy hóa axit béo.
• Protein: Tổng hợp hầu hết protein huyết tương như albumin, enzyme, các yếu tố đông máu (I, II, V, X), protein C, protein S, antithrombin,...

Tổng hợp và bài tiết mật

Tế bào gan sản xuất mật chứa muối mật, bilirubin, cholesterol và phospholipid. Mật giúp nhũ hóa lipid, hỗ trợ hấp thu vitamin tan trong dầu và đào thải các chất không tan trong nước. Mật được vận chuyển qua hệ thống tiểu quản mật, ống mật trong và ngoài gan và đổ vào tá tràng hoặc được dự trữ trong túi mật.

Giải độc, chuyển hóa thuốc

Một chức năng trọng yếu của tế bào gan là giải độc các chất nội sinh và ngoại sinh như rượu, thuốc, độc tố và các hợp chất lạ:

• Pha I: Oxy hóa, khử, thủy phân nhờ hệ enzyme cytochrome P450.
• Pha II: Liên hợp với glucuronid, sulfat hoặc glutathione giúp tăng độ tan trong nước để bài tiết ra ngoài.

Rối loạn các quá trình này có thể dẫn đến tích tụ thuốc và gây độc tính nghiêm trọng.

Điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa

Tế bào gan cùng tế bào Kupffer trong xoang gan loại bỏ vi khuẩn, tế bào lạ và sản xuất các cytokine, protein viêm như CRP và bổ thể. Đồng thời tổng hợp glutathione là chất chống oxy hóa nội sinh quan trọng giúp trung hòa gốc tự do, bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do stress oxy hóa.

Cân bằng nội môi

Tế bào gan tham gia phân hủy insulin, hormone, chuyển hóa bilirubin qua glucuronid hóa, khử amoniac thành urê, đồng thời duy trì ổn định các thành phần hóa sinh trong máu. Suy giảm chức năng này có thể gây rối loạn đông máu, nhiễm trùng, hạ đường huyết và bệnh não gan.

Chức năng khác

Gan và tế bào gan có khả năng:

• Tạo máu trong giai đoạn phôi thai;
• Lọc sạch máu nhờ hoạt động của tế bào Kupffer;
• Dự trữ máu (khoảng 10% thể tích máu cơ thể), vitamin A, D, E, K, B12, sắt, đồng, kẽm và nhiều vi chất khác.

Khả năng tái tạo và phục hồi của tế bào gan

Gan có khả năng tái sinh mạnh mẽ, có thể phục hồi gần như hoàn toàn về khối lượng và chức năng ngay cả khi bị tổn thương nặng hoặc cắt bỏ tới 70% mô gan. Nền tảng của khả năng này là sự tăng sinh trực tiếp của tế bào gan trưởng thành còn khỏe mạnh, không phụ thuộc nhiều vào tế bào gốc, dù tế bào tiền thân có thể hỗ trợ khi cần thiết.

Quá trình tái tạo được điều hòa bởi mạng lưới tín hiệu phức tạp. Trong đó, HGF kích thích phân chia tế bào, EGF thúc đẩy tái cấu trúc mô, IL-6 và TNF-α khởi động pha tái tạo sớm, còn hệ Wnt/β-catenin kiểm soát biểu hiện gen liên quan đến tăng sinh. Nhờ sự phối hợp này, gan có thể phục hồi kích thước ban đầu chỉ trong vài tuần đến vài tháng sau tổn thương hoặc phẫu thuật.

Khi gan chịu kích thích kéo dài bởi viêm mạn, độc tố hoặc virus, quá trình tái tạo có thể trở nên rối loạn, dẫn đến xơ hóa, tăng sinh bất thường và làm tăng nguy cơ hình thành ung thư biểu mô tế bào gan. Vì vậy, việc kiểm soát viêm và duy trì môi trường mô gan ổn định có vai trò quyết định để quá trình tái tạo diễn ra an toàn và hiệu quả.

Các biện pháp nhằm bảo vệ sức khỏe gan

Việc xây dựng lối sống khoa học và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ đóng vai trò then chốt trong phòng ngừa bệnh gan, duy trì chức năng gan ổn định và bảo vệ tế bào gan lâu dài.

• Điều chỉnh lối sống: Hạn chế hoặc từ bỏ rượu bia, thuốc lá; duy trì cân nặng hợp lý và thường xuyên vận động thể chất; quan hệ tình dục an toàn để giảm nguy cơ lây nhiễm virus viêm gan.
• Dinh dưỡng hợp lý: Hạn chế thực phẩm nhiều chất béo bão hòa, calo, đồ ăn chưa nấu chín và thịt đỏ. Tăng cường rau xanh, trái cây, sữa ít béo và chất béo tốt; uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thải độc.
• Phòng ngừa chủ động: Tiêm vắc xin viêm gan A, vắc xin viêm gan B đầy đủ, tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thực phẩm chức năng và tránh kết hợp thuốc tùy tiện.

Tế bào gan giữ vai trò then chốt trong chuyển hóa, giải độc và duy trì cân bằng nội môi. Dù có khả năng tái tạo mạnh mẽ, tế bào gan vẫn dễ bị tổn thương khi chịu tác động kéo dài từ virus, rượu bia và lối sống không lành mạnh, làm tăng nguy cơ xơ gan và ung thư gan. Vì vậy, chủ động bảo vệ gan là yêu cầu thiết yếu để duy trì sức khỏe lâu dài.