Steroid là gì? Chức năng và tác dụng phụ cần biết

Nhắc đến steroid, nhiều người thường nghĩ ngay đến các loại thuốc chống viêm hoặc những chất giúp tăng cơ trong thể thao. Thực tế, steroid là một nhóm hoạt chất đa dạng, có thể mang lại nhiều lợi ích trong điều trị bệnh nếu được sử dụng đúng chỉ định. Ngược lại, lạm dụng hoặc tự ý dùng steroid có thể làm tăng nguy cơ gặp phải các biến chứng về nội tiết, tim mạch, xương khớp và miễn dịch. 

Steroid là gì?

Steroid là nhóm hợp chất có cấu trúc hóa học đặc trưng gồm bốn vòng carbon liên kết với nhau, tồn tại tự nhiên trong cơ thể hoặc được tổng hợp để sử dụng trong y học. Trong thực hành lâm sàng, thuật ngữ steroid thường được dùng để chỉ các thuốc có nguồn gốc hoặc tác dụng tương tự hormone steroid của cơ thể. Hiện nay, steroid được chia thành hai nhóm chính gồm corticosteroid và steroid đồng hóa (anabolic steroid).

Corticosteroid là các thuốc mô phỏng tác dụng của hormone cortisol do tuyến thượng thận sản xuất. Nhóm thuốc này có đặc tính chống viêm, chống dị ứng và điều hòa miễn dịch mạnh, được sử dụng phổ biến trong điều trị hen phế quản, viêm da dị ứng, viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống và nhiều bệnh lý tự miễn khác.

Steroid đồng hóa là các dẫn xuất tổng hợp của hormone testosterone. Nhóm này được chỉ định trong một số trường hợp thiếu hụt hormone sinh dục nam, chậm dậy thì hoặc tình trạng mất khối cơ do bệnh lý. Tuy nhiên, việc sử dụng steroid đồng hóa không đúng chỉ định có thể gây ra nhiều tác dụng không mong muốn đối với sức khỏe.

Nhờ khả năng tác động lên nhiều cơ quan trong cơ thể, steroid đóng vai trò quan trọng trong điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc sử dụng cần được theo dõi chặt chẽ bởi nhân viên y tế để đảm bảo hiệu quả và hạn chế biến chứng.

Chức năng của steroid

Tùy thuộc vào từng nhóm thuốc, steroid có những chức năng và ứng dụng điều trị khác nhau trong y học.

Chức năng của corticosteroid là:

• Corticosteroid có tác dụng chống viêm và ức chế miễn dịch mạnh, giúp kiểm soát các phản ứng viêm quá mức của cơ thể.
• Corticosteroid thường được sử dụng trong điều trị hen phế quản, viêm mũi dị ứng, viêm xoang dị ứng và các bệnh lý hô hấp mạn tính. Thuốc giúp giảm phù nề niêm mạc đường thở, hạn chế tiết dịch và cải thiện chức năng hô hấp.
• Ở những bệnh lý như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, viêm mạch máu hoặc bệnh viêm ruột, corticosteroid giúp giảm hoạt động bất thường của hệ miễn dịch, từ đó hạn chế tổn thương mô và cơ quan.
• Trong ung thư học, corticosteroid được sử dụng để giảm viêm, giảm phù nề quanh khối u, hạn chế buồn nôn và nôn do hóa trị. Ngoài ra, thuốc còn giúp cải thiện cảm giác ngon miệng và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.
• Nhóm thuốc này cũng được chỉ định trong nhiều tình trạng viêm cấp và mạn tính như viêm da, viêm mắt, viêm thận, viêm gan tự miễn hoặc suy tuyến thượng thận.

Chức năng của steroid đồng hóa là:

• Steroid đồng hóa chủ yếu tác động lên quá trình tổng hợp protein và phát triển mô cơ.
• Steroid đồng hóa kích thích tổng hợp protein trong tế bào cơ, giúp gia tăng khối lượng cơ, cải thiện sức mạnh và hỗ trợ phục hồi sau các tổn thương hoặc bệnh lý gây mất cơ.
• Trong các trường hợp suy sinh dục nam hoặc thiếu hụt testosterone, steroid đồng hóa có thể được sử dụng để cải thiện chức năng sinh lý, tăng mật độ xương và duy trì đặc tính sinh dục thứ phát.
• Một số steroid đồng hóa có khả năng thúc đẩy quá trình sản xuất hồng cầu tại tủy xương, từ đó hỗ trợ vận chuyển oxy đến các mô và cải thiện thể trạng ở một số bệnh nhân được chỉ định điều trị.

Mặc dù mang lại nhiều lợi ích trong y học, steroid chỉ nên được sử dụng theo đúng chỉ định của bác sĩ. Việc tự ý dùng thuốc hoặc lạm dụng kéo dài có thể làm tăng nguy cơ gặp phải các biến chứng nghiêm trọng liên quan đến nội tiết, tim mạch, gan và chuyển hóa.

Tác dụng phụ của steroid

Mặc dù steroid mang lại nhiều lợi ích trong điều trị bệnh lý và hỗ trợ một số chức năng sinh lý của cơ thể, việc sử dụng không đúng chỉ định hoặc lạm dụng thuốc có thể gây ra nhiều tác dụng không mong muốn. Dưới đây là những tác dụng phụ của steroid:

Rối loạn nội tiết và chức năng sinh sản

Steroid, đặc biệt là steroid đồng hóa, có thể làm mất cân bằng hệ nội tiết khi sử dụng kéo dài hoặc quá liều. Tình trạng này gây ảnh hưởng đến quá trình sản xuất hormone tự nhiên của cơ thể.

• Ở nam giới: Có thể gây teo tinh hoàn, giảm số lượng và chất lượng tinh trùng, giảm khả năng sinh sản, rối loạn cương dương.
• Ở nữ giới: Có thể xuất hiện tình trạng rậm lông, giọng nói trầm hơn, rối loạn kinh nguyệt, giảm kích thước tuyến vú và các biểu hiện nam hóa khác.
• Ở cả hai giới: Nguy cơ rối loạn hormone kéo dài nếu không được kiểm soát và điều trị kịp thời.

Ảnh hưởng đến sự phát triển ở thanh thiếu niên

Thanh thiếu niên là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm với steroid. Việc sử dụng steroid đồng hóa trong giai đoạn dậy thì có thể làm tăng nồng độ hormone bất thường, khiến các đầu xương đóng sớm hơn bình thường.

• Làm chậm hoặc ngừng tăng trưởng chiều cao.
• Tăng nguy cơ thấp còi khi trưởng thành.
• Ảnh hưởng đến quá trình phát triển thể chất và sinh dục tự nhiên.

Tăng nguy cơ tổn thương gan và tim mạch

Steroid được chuyển hóa chủ yếu tại gan, do đó việc sử dụng kéo dài có thể gây nhiều tác động bất lợi lên cơ quan này.

• Tăng men gan, viêm gan do thuốc.
• Hình thành các khối u gan lành tính hoặc ác tính trong một số trường hợp hiếm gặp.
• Tăng nguy cơ mắc bệnh ứ máu gan, gây xuất huyết nội nếu các nang máu bị vỡ.

Ngoài ra, steroid còn có thể làm tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, tăng cholesterol xấu (LDL) và giảm cholesterol tốt (HDL), từ đó làm gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Ảnh hưởng đến tâm thần và chuyển hóa

Một số người sử dụng steroid có thể gặp các rối loạn về tâm lý và chuyển hóa.

• Dễ cáu gắt, kích động, thay đổi cảm xúc thất thường.
• Lo âu, mất ngủ hoặc trầm cảm.
• Tăng giữ nước, tăng cân bất thường.
• Tăng đường huyết và làm nặng thêm bệnh đái tháo đường ở người có nguy cơ.

Nhìn chung, steroid chỉ nên được sử dụng khi có chỉ định và theo dõi chặt chẽ của bác sĩ. Việc tự ý dùng thuốc hoặc lạm dụng steroid để tăng cơ, giảm viêm hay cải thiện thể lực có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

Hy vọng bài viết trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về steroid là gì, cơ chế hoạt động cũng như những lợi ích và rủi ro tiềm ẩn khi sử dụng nhóm thuốc này. Steroid có vai trò quan trọng trong điều trị nhiều bệnh lý, tuy nhiên chỉ phát huy hiệu quả và đảm bảo an toàn khi được sử dụng đúng chỉ định và theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng hoặc lạm dụng để tránh những tác dụng phụ nguy hiểm.