Sỏi mật gây viêm tụy cấp: Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Nhiều người cho rằng sỏi mật chỉ gây đau bụng hoặc khó tiêu, nhưng trên thực tế, bệnh còn có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm, trong đó có viêm tụy cấp. Tình trạng này xảy ra khi sỏi làm cản trở dòng chảy của dịch tụy, gây tổn thương và viêm tại tuyến tụy.

Tại sao sỏi mật gây viêm tụy cấp?

Tụy là cơ quan có chức năng tiết men tiêu hóa và hormone. Ống tụy và ống mật chủ cùng đổ vào tá tràng qua bóng Vater nên khi sỏi mật, đặc biệt là sỏi ống mật chủ hoặc sỏi kẹt tại bóng Vater, gây tắc nghẽn, dòng chảy của dịch mật và dịch tụy sẽ bị cản trở.

Sự tắc nghẽn này làm tăng áp lực trong hệ thống ống tụy, đồng thời góp phần kích hoạt sớm các men tiêu hóa ngay trong tuyến tụy thay vì tại ruột non. Các men này bắt đầu tiêu hủy mô tụy, gây tổn thương tế bào và khởi phát phản ứng viêm cấp.

Trong trường hợp nặng, phản ứng viêm có thể lan toàn thân, gây suy đa cơ quan và đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời. Vì vậy, sỏi mật, đặc biệt là sỏi ống mật chủ, là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất của viêm tụy cấp.

Triệu chứng viêm tụy cấp do sỏi mật

Viêm tụy cấp do sỏi mật thường khởi phát đột ngột với đau bụng dữ dội vùng thượng vị, cơn đau có thể lan ra sau lưng và kéo dài nhiều giờ. Đau thường liên tục, ít giảm khi thay đổi tư thế hoặc nghỉ ngơi. Nhiều trường hợp có tiền sử xuất hiện cơn đau quặn mật sau bữa ăn nhiều chất béo trước khi khởi phát viêm tụy cấp.

Ngoài đau bụng, người bệnh có thể gặp các triệu chứng như:

• Buồn nôn và nôn nhiều;
• Bụng chướng hoặc giảm nhu động ruột;
• Sốt, đặc biệt khi kèm viêm đường mật hoặc nhiễm trùng;
• Vàng da, vàng mắt nếu sỏi gây tắc ống mật chủ;
• Tim đập nhanh, tụt huyết áp hoặc khó thở trong các trường hợp nặng.

Nếu không được điều trị kịp thời, viêm tụy cấp do sỏi mật có thể tiến triển nhanh, gây hoại tử tụy, nhiễm trùng, suy đa cơ quan và đe dọa tính mạng. Vì vậy, khi xuất hiện đau bụng dữ dội vùng thượng vị kéo dài, đặc biệt kèm nôn nhiều, sốt hoặc vàng da, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị sớm.

Điều trị sỏi mật gây viêm tụy cấp

Viêm tụy cấp do sỏi mật cần được điều trị tại cơ sở y tế nhằm kiểm soát tình trạng viêm, xử trí nguyên nhân và phòng ngừa biến chứng.

Ở giai đoạn cấp, người bệnh chủ yếu được điều trị hỗ trợ với các biện pháp như:

• Truyền dịch đầy đủ và điều chỉnh rối loạn điện giải.
• Sử dụng thuốc giảm đau và các biện pháp hỗ trợ triệu chứng.
• Hỗ trợ dinh dưỡng phù hợp, ưu tiên nuôi dưỡng qua đường tiêu hóa khi có thể.
• Theo dõi sát để phát hiện sớm các biến chứng như hoại tử tụy, nhiễm trùng hoặc suy đa cơ quan.

Nếu viêm tụy cấp do sỏi ống mật chủ gây tắc mật kéo dài hoặc kèm viêm đường mật cấp, bác sĩ có thể chỉ định nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) để lấy sỏi và giải phóng tắc nghẽn. Sau khi tình trạng viêm tụy ổn định, người bệnh thường được phẫu thuật cắt túi mật nhằm loại bỏ nguyên nhân và giảm nguy cơ tái phát.

Cách phòng ngừa viêm tụy cấp do sỏi mật

Phòng ngừa viêm tụy cấp do sỏi mật chủ yếu là giảm nguy cơ hình thành sỏi mật và điều trị sớm các trường hợp đã có sỏi. Một số biện pháp được khuyến cáo gồm:

Duy trì cân nặng hợp lý

Thừa cân, béo phì làm tăng nguy cơ hình thành sỏi mật. Duy trì cân nặng hợp lý bằng chế độ ăn cân đối và tập luyện đều đặn giúp giảm nguy cơ mắc bệnh. Tuy nhiên, cần tránh giảm cân quá nhanh hoặc nhịn ăn kéo dài vì cũng có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi mật.

Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh

Ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn protein ít béo như cá, thịt nạc. Đồng thời, hạn chế thực phẩm nhiều chất béo bão hòa, đồ chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn để góp phần giảm nguy cơ hình thành sỏi cholesterol.

Kiểm soát các bệnh lý liên quan

Kiểm soát tốt các bệnh lý như đái tháo đường, rối loạn lipid máu, đặc biệt là tăng triglyceride máu, cùng các rối loạn chuyển hóa khác có thể góp phần giảm nguy cơ hình thành sỏi mật và viêm tụy cấp.

Điều trị sỏi mật theo chỉ định

Đối với người đã được chẩn đoán sỏi mật, đặc biệt là sỏi ống mật chủ hoặc sỏi túi mật gây triệu chứng, cần tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ.

Sỏi mật gây viêm tụy cấp là biến chứng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu phát hiện và điều trị sỏi mật kịp thời. Khi xuất hiện các triệu chứng như đau bụng dữ dội, buồn nôn, nôn hoặc sốt, người bệnh không nên chủ quan mà cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí sớm. Chủ động theo dõi sức khỏe, duy trì lối sống lành mạnh và điều trị đúng nguyên nhân sẽ giúp giảm nguy cơ viêm tụy cấp cũng như các biến chứng nghiêm trọng khác.