Rò dịch não tủy là gì? Nguyên nhân, chẩn đoán và điều trị

Rò dịch não tủy là tình trạng dịch não tủy bị rò rỉ ra ngoài do tổn thương màng não hoặc nền sọ, có thể xảy ra sau chấn thương, phẫu thuật hoặc do một số bệnh lý. Tình trạng này không chỉ gây khó chịu mà còn gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, phương pháp chẩn đoán và điều trị rò dịch não tủy.

Khái quát về bệnh rò dịch não tủy 

Rò dịch não tủy là tình trạng dịch não tủy thoát ra ngoài do xuất hiện lỗ rách ở màng cứng, màng nhện hoặc xương nền sọ. Dịch não tủy có thể chảy qua mũi, tai hoặc xuống thành sau họng, tùy theo vị trí tổn thương. Nguyên nhân thường gặp là chấn thương đầu, đặc biệt là vỡ nền sọ, ngoài ra còn có thể xảy ra sau phẫu thuật vùng não - nền sọ, do dị tật, bệnh lý nền sọ, não úng thủy hoặc tự phát.

Đây là tình trạng cần được chẩn đoán và điều trị sớm vì có thể gây đau đầu kéo dài, giảm áp lực dịch não tủy và làm tăng nguy cơ viêm màng não do vi khuẩn. Hiện nay, phẫu thuật nội soi được xem là phương pháp điều trị hiệu quả cho phần lớn trường hợp rò dịch não tủy, với tỷ lệ thành công cao.

Các dạng rò dịch não tủy 

Dựa vào vị trí tổn thương, rò dịch não tủy được chia thành hai loại chính:

Rò dịch não tủy ở tủy sống

Rò dịch não tủy ở tủy sống thường xảy ra do chấn thương, biến chứng sau phẫu thuật hoặc các thủ thuật như chọc dò tủy sống, gây tê ngoài màng cứng. Triệu chứng điển hình là đau đầu do giảm áp lực dịch não tủy, thường đau vùng chẩm, giảm khi nằm và nặng hơn khi đứng, ho hoặc gắng sức.

Ngoài đau đầu, người bệnh có thể gặp các biểu hiện khác như:

• Đau cổ, đau vai;
• Ù tai, giảm thính lực;
• Chóng mặt;
• Buồn nôn hoặc nôn;
• Rối loạn thị giác, thay đổi hành vi hoặc suy giảm khả năng tập trung, tư duy.

Rò dịch não tủy ở sọ não

Rò dịch não tủy ở sọ não xảy ra khi có tổn thương ở nền sọ, thường liên quan đến chấn thương đầu, sau phẫu thuật hoặc hiếm gặp hơn là do dị tật hay tự phát. Đặc trưng của tình trạng này là dịch não tủy chảy qua mũi hoặc tai, thường chỉ ở một bên và có vị mặn. Người bệnh cũng có thể bị đau đầu kéo dài, giảm thính lực, cảm giác có vị kim loại trong miệng và tăng nguy cơ viêm màng não do vi khuẩn nếu không được điều trị kịp thời. Tùy theo nguyên nhân và mức độ rò rỉ, bác sĩ sẽ cân nhắc điều trị bảo tồn hoặc phẫu thuật để đóng kín vị trí rò.

Nguyên nhân rò dịch não tủy

Theo ước tính, khoảng 90% trường hợp rò dịch não tủy liên quan đến chấn thương hoặc các thủ thuật y tế, trong khi 10% còn lại xảy ra tự phát hoặc chưa xác định được nguyên nhân rõ ràng.

Rò dịch não tủy do chấn thương

Đây là nguyên nhân thường gặp nhất, có thể xuất phát từ:

• Chấn thương vùng đầu, mặt, cổ hoặc cột sống, đặc biệt là gãy nền sọ, tổn thương mũi, xoang, tai hoặc xương thái dương.
• Vết thương xuyên thấu như vết đâm hoặc vết thương do đạn.
• Biến chứng sau phẫu thuật thần kinh, phẫu thuật tai mũi họng hoặc các thủ thuật xâm lấn như chọc dò tủy sống, gây tê ngoài màng cứng.

Rò dịch não tủy không do chấn thương

Khoảng 10% trường hợp xảy ra tự phát hoặc chưa xác định được nguyên nhân chính xác. Tuy nhiên, tình trạng này được ghi nhận có liên quan đến một số yếu tố làm tăng nguy cơ, bao gồm:

• Các bệnh lý mô liên kết như hội chứng Marfan hoặc hội chứng Ehlers-Danlos, khiến màng bao dịch não tủy dễ bị tổn thương.
• Tăng áp lực nội sọ kéo dài, có thể gây rách màng cứng và dẫn đến rò dịch.
• U não giả (tăng áp lực nội sọ vô căn).
• Béo phì độ II hoặc độ III.
• Dị tật bẩm sinh hoặc bất thường cấu trúc ở nền sọ, mũi hoặc xoang, làm tăng nguy cơ hình thành đường rò dịch não tủy.

Chẩn đoán rò dịch não tủy bằng cách nào?

Để chẩn đoán rò dịch não tủy, bác sĩ sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng với các xét nghiệm và phương pháp chẩn đoán hình ảnh nhằm xác định sự hiện diện cũng như vị trí rò rỉ.

• MRI có tiêm gadolinium: Đánh giá não, tủy sống và phát hiện các dấu hiệu rò dịch não tủy, đặc biệt ở cột sống.
• Chụp bể dịch não tủy bằng đồng vị phóng xạ: Theo dõi đường lưu thông của dịch não tủy để xác định vị trí rò khi các phương pháp khác chưa rõ.
• Chụp tủy cản quang: Sử dụng thuốc cản quang kết hợp chụp CT hoặc X-quang để xác định chính xác vị trí rò.
• Chọc dò tủy sống: Đo áp lực dịch não tủy và hỗ trợ một số kỹ thuật chẩn đoán chuyên sâu.

Đối với rò dịch não tủy ở sọ, các phương pháp thường được sử dụng gồm:

• Đo nhĩ lượng: Hỗ trợ phát hiện rò dịch não tủy qua tai.
• Chụp CT nền sọ (ưu tiên CT độ phân giải cao - HRCT): Giúp đánh giá tổn thương xương nền sọ và xác định vị trí rò dịch não tủy.

Việc lựa chọn phương pháp chẩn đoán sẽ phụ thuộc vào vị trí nghi ngờ rò dịch não tủy, triệu chứng lâm sàng và tình trạng của từng người bệnh.

Điều trị rò dịch não tủy

Tùy thuộc vào nguyên nhân, vị trí và mức độ rò rỉ, bác sĩ có thể chỉ định điều trị nội khoa, can thiệp dẫn lưu hoặc phẫu thuật.

Điều trị nội khoa

Điều trị nội khoa thường được áp dụng cho các trường hợp rò dịch não tủy mới xuất hiện, mức độ nhẹ hoặc chưa có chỉ định phẫu thuật. Các biện pháp có thể bao gồm:

• Kháng sinh: Được chỉ định khi có nhiễm trùng hoặc nghi ngờ viêm màng não. Bác sĩ có thể lựa chọn các kháng sinh có khả năng thấm qua hàng rào máu - não, chẳng hạn như ceftriaxone phối hợp với vancomycin, tùy theo tình trạng lâm sàng và kết quả cấy vi khuẩn.
• Thuốc giảm sản xuất dịch não tủy: Acetazolamide có thể được sử dụng để làm giảm lượng dịch não tủy, từ đó hạn chế tình trạng rò rỉ ở một số trường hợp.
• Dẫn lưu thắt lưng: Với trường hợp rò dịch nhiều hoặc kéo dài, bác sĩ có thể đặt dẫn lưu thắt lưng tạm thời nhằm giảm áp lực dịch não tủy và tạo điều kiện cho vị trí rò tự lành.

Điều trị phẫu thuật

Phẫu thuật được cân nhắc khi điều trị bảo tồn không hiệu quả hoặc người bệnh có nguy cơ cao gặp biến chứng. Các chỉ định thường gặp gồm:

• Rò dịch não tủy kéo dài trên 2 tuần nhưng không đáp ứng với điều trị nội khoa.
• Rò dịch não tủy kèm tụ khí nội sọ tiến triển.
• Rò dịch não tủy do vết thương xuyên nền sọ.
• Rò dịch não tủy xuất hiện muộn sau chấn thương hoặc sau phẫu thuật, do nguy cơ tái phát cao.
• Rò dịch não tủy tái phát hoặc kèm viêm màng não tái diễn.
• Rò dịch não tủy tự phát.
• Rò dịch não tủy kèm tổn thương xương nền sọ nặng hoặc thoát vị não.

Tuy nhiên, phẫu thuật nội soi sửa chữa rò dịch não tủy có thể không phù hợp trong một số trường hợp, bao gồm:

• Lỗ rò nằm ở nửa trước xoang trán, khó tiếp cận bằng đường nội soi.
• Rò dịch não tủy qua tai, thường cần lựa chọn phương pháp phẫu thuật khác phù hợp hơn.

Rò dịch não tủy là tình trạng cần được phát hiện và điều trị sớm để hạn chế nguy cơ biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt là viêm màng não và tổn thương thần kinh. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường, thăm khám kịp thời và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ tái phát. Nếu nghi ngờ bị rò dịch não tủy, người bệnh nên đến cơ sở y tế có chuyên khoa thần kinh hoặc ngoại thần kinh để được chẩn đoán và xử trí phù hợp.