Khi nào cần cấy nước tiểu? Quy trình cấy nước tiểu diễn ra như thế nào?

Trong thực tế, nhiều người gặp các triệu chứng tiểu buốt, tiểu rắt hoặc đau vùng bụng dưới nhưng không biết nên làm xét nghiệm gì. Một số trường hợp chỉ cần xét nghiệm nước tiểu thông thường, trong khi những trường hợp khác cần thực hiện cấy nước tiểu để tìm nguyên nhân cụ thể. Việc lựa chọn phương pháp xét nghiệm phù hợp phụ thuộc vào mức độ triệu chứng và diễn tiến bệnh.

Cấy nước tiểu là gì?

Cấy nước tiểu là xét nghiệm nuôi mẫu nước tiểu trong môi trường dinh dưỡng đặc biệt tại phòng xét nghiệm, nhằm xác định bốn thông tin quan trọng: Có vi khuẩn gây bệnh trong nước tiểu hay không, loại vi khuẩn cụ thể là gì, số lượng vi khuẩn có đủ để gây bệnh hay không và mức độ nhạy cảm của vi khuẩn với từng loại kháng sinh thông qua kháng sinh đồ. Nói một cách dễ hiểu, đây là cách nuôi vi khuẩn nếu có trong nước tiểu để tìm ra chính xác tác nhân gây bệnh, từ đó chọn đúng thuốc điều trị.

Nhiều người thắc mắc tại sao cần cấy nước tiểu trong khi đã có tổng phân tích nước tiểu thông thường. Thực tế, tổng phân tích nước tiểu chỉ cho thấy các dấu hiệu gợi ý nhiễm trùng như số lượng bạch cầu tăng cao hay sự hiện diện của nitrit, nhưng không thể xác định chính xác loại vi khuẩn đang gây bệnh và không cho biết vi khuẩn đó có kháng với loại thuốc đang dùng hay không. Chính vì vậy, cấy nước tiểu giúp điều trị trúng đích, đặc biệt quan trọng trong các trường hợp nhiễm trùng tái phát nhiều lần, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người đặt ống thông tiểu hoặc người đã điều trị kháng sinh nhưng không cải thiện.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tình trạng kháng kháng sinh đang gia tăng đáng lo ngại trên toàn cầu và việc sử dụng kháng sinh không phù hợp là một trong những nguyên nhân chính. Cấy nước tiểu đóng vai trò thiết thực trong việc giải quyết vấn đề này bằng cách giúp bác sĩ tránh kê kháng sinh không cần thiết, hạn chế hình thành các chủng vi khuẩn kháng thuốc, rút ngắn thời gian điều trị và giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm như viêm thận hoặc nhiễm trùng huyết. Vì vậy, đây không chỉ là xét nghiệm chẩn đoán đơn thuần mà còn là công cụ bảo vệ sức khỏe lâu dài cho người bệnh và cộng đồng.

Khi nào cần cấy nước tiểu? 

Các dấu hiệu gợi ý cần thực hiện xét nghiệm

Người bệnh nên được bác sĩ cân nhắc chỉ định cấy nước tiểu khi xuất hiện các triệu chứng sau:

• Tiểu buốt, tiểu rát không cải thiện sau vài ngày.
• Tiểu nhiều lần trong ngày hoặc có cảm giác tiểu gấp không kiểm soát được.
• Nước tiểu đục bất thường hoặc có mùi hôi khác thường.
• Đau âm ỉ hoặc đau quặn vùng bụng dưới hoặc thắt lưng.
• Sốt không rõ nguyên nhân, đặc biệt khi kết hợp với các triệu chứng tiết niệu.

Những nhóm đặc biệt cần ưu tiên thực hiện

Bên cạnh người có triệu chứng rõ ràng, một số nhóm đối tượng cần được chỉ định cấy nước tiểu ngay cả khi triệu chứng chưa điển hình, bao gồm phụ nữ mang thai vì nhiễm trùng đường tiểu không triệu chứng ở thai phụ có thể gây biến chứng nghiêm trọng cho cả mẹ và thai nhi, trẻ em sốt không rõ nguyên nhân đặc biệt ở trẻ chưa biết diễn đạt triệu chứng, người cao tuổi có thay đổi hành vi bất thường hoặc lú lẫn đột ngột vì đây đôi khi là biểu hiện duy nhất của nhiễm trùng đường tiểu ở người lớn tuổi, bệnh nhân tiểu đường và người suy giảm miễn dịch vì nguy cơ nhiễm trùng nặng hơn và khó điều trị hơn.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ, nhiễm trùng đường tiết niệu là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất của nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế, đặc biệt ở bệnh nhân có đặt ống thông tiểu.

Quy trình cấy nước tiểu diễn ra như thế nào? 

Cách lấy mẫu nước tiểu đúng cách

Chất lượng mẫu nước tiểu ảnh hưởng trực tiếp đến độ chính xác của kết quả xét nghiệm. Vì vậy, người bệnh cần thực hiện đúng theo các bước sau để tránh vi khuẩn từ bên ngoài lẫn vào mẫu và gây kết quả sai:

• Rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi thực hiện.
• Vệ sinh vùng sinh dục kỹ bằng nước sạch, lau khô.
• Bắt đầu tiểu một lượng nhỏ vào bồn cầu, sau đó mới hứng phần nước tiểu giữa dòng vào lọ.
• Đựng mẫu trong lọ vô trùng được cung cấp bởi cơ sở y tế, đậy nắp kín ngay sau khi lấy.
• Gửi mẫu đến phòng xét nghiệm trong vòng từ 1 đến 2 giờ để đảm bảo vi khuẩn không phát triển thêm trong mẫu.

Lý do phải lấy nước tiểu xét nghiệm giữa dòng là vì phần đầu dòng có thể mang theo vi khuẩn cư trú bình thường từ da và niêm mạc vùng sinh dục, làm nhiễu kết quả xét nghiệm nước tiểu và khiến bác sĩ khó phân biệt vi khuẩn gây bệnh thực sự.

Quá trình nuôi cấy tại phòng xét nghiệm

Sau khi nhận mẫu, kỹ thuật viên xét nghiệm sẽ đặt mẫu nước tiểu lên môi trường dinh dưỡng đặc biệt và ủ ở nhiệt độ thích hợp. Quá trình theo dõi kéo dài từ 24 đến 48 giờ để xem vi khuẩn có phát triển hay không. Nếu phát hiện vi khuẩn phát triển với số lượng đáng kể, phòng xét nghiệm sẽ tiến hành định danh loài và làm kháng sinh đồ để xác định loại kháng sinh nào có hiệu quả và loại nào vi khuẩn đã kháng.

Cách đọc kết quả

Kết quả cấy nước tiểu âm tính nghĩa là không phát hiện vi khuẩn gây bệnh ở nồng độ có ý nghĩa lâm sàng. Kết quả dương tính nghĩa là có vi khuẩn phát triển với số lượng đủ lớn và kèm theo bảng kháng sinh đồ cho biết vi khuẩn nhạy cảm, trung gian hoặc kháng với từng loại kháng sinh cụ thể. Bác sĩ sẽ dựa trên kết quả này để lựa chọn thuốc điều trị phù hợp và hiệu quả nhất cho từng người bệnh.

Một lưu ý quan trọng mà người bệnh cần ghi nhớ là không nên tự ý dùng kháng sinh trước khi lấy mẫu, vì kháng sinh có thể tiêu diệt một phần vi khuẩn trong mẫu và làm kết quả âm tính giả, khiến bác sĩ không xác định được nguyên nhân thực sự gây bệnh.

Nhìn chung, việc xác định đúng khi nào cần cấy nước tiểu giúp nâng cao hiệu quả chẩn đoán và hạn chế dùng kháng sinh không cần thiết. Thực hiện xét nghiệm đúng thời điểm còn góp phần phát hiện chính xác tác nhân gây bệnh. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ để được chỉ định cấy nước tiểu phù hợp với tình trạng của mình.