Giải phẫu tủy sống và các bệnh lý tủy sống thường gặp

Nhiều người biết đến tủy sống qua các chấn thương thể thao hoặc tai nạn giao thông, nhưng ít ai hiểu rõ cấu trúc tinh vi bên trong cơ quan này. Bài viết dưới đây sẽ giải thích chi tiết từ cấu tạo giải phẫu tủy sống, chức năng đến các bệnh lý liên quan.

Tủy sống là gì?

Tủy sống là phần kéo dài từ não bộ xuống dưới, nằm bên trong cột sống được bảo vệ bởi các đốt sống. Đây là bộ phận của hệ thần kinh trung ương, cùng với não bộ tạo thành đơn vị xử lý và điều khiển mọi hoạt động của cơ thể.

Về kích thước, tủy sống ở người trưởng thành dài khoảng 40 - 45cm, bắt đầu từ hành tủy tại lỗ chẩm và kết thúc tại đốt sống thắt lưng L1 - L2. Phần cuối tủy sống thu nhỏ thành nón tủy, sau đó tiếp tục là chùm đuôi ngựa có chức năng chi phối cảm giác và vận động của vùng chậu cũng như hai chi dưới.

Cấu tạo giải phẫu tủy sống

Tủy sống được tổ chức theo nhiều tầng cấu trúc, từ lớp bảo vệ bên ngoài đến các vùng chức năng bên trong.

Màng bảo vệ tủy sống

Tủy sống được bao bọc bởi 3 lớp màng não tủy từ ngoài vào trong:

• Màng cứng: Lớp ngoài cùng, dày và chắc chắn tạo thành ống bảo vệ quanh toàn bộ tủy sống.
• Màng nhện: Lớp giữa mỏng manh, có cấu trúc như mạng nhện.
• Màng mềm: Lớp trong cùng, áp sát bề mặt tủy sống, chứa nhiều mạch máu nuôi dưỡng.

Giữa màng nhện và màng mềm có khoang dưới nhện chứa dịch não tủy - loại dịch lỏng giúp bảo vệ tủy sống khỏi chấn thương cơ học.

Chất xám và chất trắng

Nhìn vào mặt cắt ngang tủy sống, ta thấy hai vùng phân biệt rõ rệt:

• Chất xám: Nằm ở trung tâm, hình dạng chữ H hoặc con bướm. Chứa thân tế bào thần kinh, chia thành sừng trước (vận động), sừng sau (cảm giác) và sừng bên (thần kinh thực vật).
• Chất trắng: Bao quanh chất xám gồm các bó sợi thần kinh có bao myelin. Chức năng chính là dẫn truyền tín hiệu giữa não và các cơ quan.

Các đoạn tủy sống và phân vùng chi phối

Tủy sống được chia thành 31 đoạn, mỗi đoạn liên quan đến một cặp dây thần kinh tủy sống:

• Đoạn cổ (C1 - C8): Chi phối vùng cổ, tay và một phần ngực.
• Đoạn ngực (T1 - T12): Chi phối vùng ngực và lưng trên.
• Đoạn thắt lưng (L1 - L5): Chi phối vùng hông và chân.
• Đoạn cùng (S1 - S5): Chi phối vùng chậu hông và sinh dục.
• Đoạn cụt (Co1): Chi phối vùng quanh xương cụt tại tận cùng.

Chức năng của tủy sống trong cơ thể người

Tủy sống đảm nhiệm hai chức năng chính là dẫn truyền thần kinh và điều khiển các phản xạ tủy sống.

• Dẫn truyền thần kinh: Tủy sống là cầu nối truyền tín hiệu giữa não bộ và các cơ quan trong cơ thể. Các đường dẫn truyền hướng tâm (đường lên) có nhiệm vụ đưa thông tin cảm giác như đau, nhiệt độ, xúc giác và cảm nhận vị trí cơ thể từ ngoại vi về não để xử lý. Ngược lại, đường dẫn truyền ly tâm (đường xuống) truyền các mệnh lệnh vận động từ não đến cơ bắp và các cơ quan, giúp cơ thể thực hiện các cử động theo ý muốn.
• Điều khiển phản xạ tủy sống: Ngoài vai trò dẫn truyền tín hiệu, tủy sống còn có khả năng xử lý một số phản xạ đơn giản mà không cần sự tham gia của não bộ. Các phản xạ này giúp cơ thể phản ứng nhanh trước các tác nhân nguy hiểm, điển hình như phản xạ đầu gối hoặc phản xạ rút tay khi chạm vào vật nóng, từ đó góp phần bảo vệ cơ thể khỏi tổn thương.

Các bệnh lý tủy sống thường gặp cần lưu ý

Tủy sống có thể bị tổn thương bởi nhiều nguyên nhân khác nhau, từ chấn thương đến bệnh lý tự phát.

Hẹp ống sống

Hẹp ống sống là tình trạng không gian trong ống sống bị thu hẹp, gây chèn ép tủy sống và các rễ thần kinh. Bệnh có thể do bẩm sinh hoặc mắc phải, thường gặp ở vùng cột sống cổ và thắt lưng. Triệu chứng điển hình gồm đau cổ hoặc lưng, tê bì tay chân, yếu cơ, giảm khả năng vận động và có thể kèm rối loạn chức năng bàng quang, ruột.

Thoát vị đĩa đệm

Thoát vị đĩa đệm xảy ra khi nhân nhầy thoát ra ngoài qua chỗ rách của bao xơ, chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh. Bệnh thường gặp ở người lớn tuổi, người lao động nặng hoặc sau chấn thương cột sống. Người bệnh thường bị đau, tê bì, yếu cơ và hạn chế vận động.

U tủy sống

U tủy sống là khối u phát triển trong hoặc xung quanh tủy sống, có thể là u nội tủy, u ngoài tủy hoặc u di căn. Bệnh thường gây đau lưng kéo dài, yếu hoặc tê bì tay chân, rối loạn đại tiểu tiện và mất cảm giác. Nếu không được điều trị kịp thời, khối u có thể gây tổn thương thần kinh vĩnh viễn.

Chấn thương tủy sống

Chấn thương tủy sống chủ yếu do tai nạn giao thông, tai nạn lao động hoặc té ngã. Tùy mức độ tổn thương, người bệnh có thể mất một phần hoặc hoàn toàn chức năng vận động và cảm giác, thậm chí bị liệt. Một số trường hợp còn gặp co cứng cơ, rối loạn hô hấp hoặc rối loạn chức năng sinh dục.

Áp xe tủy sống

Áp xe tủy sống là tình trạng hình thành ổ mủ do nhiễm trùng trong hoặc quanh tủy sống. Mặc dù hiếm gặp, bệnh có thể gây chèn ép tủy và tổn thương thần kinh nếu không được điều trị sớm. Phương pháp điều trị thường bao gồm dẫn lưu hoặc phẫu thuật kết hợp với sử dụng kháng sinh.

Làm thế nào để bảo vệ tủy sống khỏe mạnh?

Để giảm nguy cơ mắc các bệnh lý và chấn thương tủy sống, mỗi người nên chủ động thực hiện các biện pháp sau:

• Phòng tránh chấn thương: Sử dụng đầy đủ trang bị bảo hộ khi chơi thể thao hoặc làm việc, đồng thời tuân thủ các quy tắc an toàn để hạn chế nguy cơ tổn thương cột sống và tủy sống.
• Duy trì vận động hợp lý: Tập thể dục đều đặn với cường độ phù hợp như đi bộ, bơi lội, đạp xe hoặc yoga để tăng cường sức mạnh cơ lưng, cải thiện sự linh hoạt của cột sống và nâng cao sức khỏe tổng thể.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học: Bổ sung đầy đủ protein, vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa từ thực phẩm tươi, đồng thời hạn chế đồ ăn nhiều dầu mỡ, thực phẩm chế biến sẵn, rượu bia và các chất kích thích.
• Giữ tư thế đúng trong sinh hoạt: Duy trì tư thế ngồi, đứng, nằm và nâng vật nặng đúng cách để giảm áp lực lên cột sống và hạn chế nguy cơ chèn ép tủy sống.
• Khám sức khỏe định kỳ: Thăm khám định kỳ giúp phát hiện sớm các bệnh lý cột sống và tủy sống, từ đó có biện pháp điều trị và phòng ngừa biến chứng kịp thời.

Tủy sống là bộ phận quan trọng của hệ thần kinh trung ương, đảm nhiệm vai trò dẫn truyền tín hiệu và điều phối nhiều chức năng sống của cơ thể. Hiểu rõ cấu tạo và chức năng của tủy sống không chỉ giúp nhận biết sớm các bệnh lý liên quan mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe cột sống và hệ thần kinh.