Bệnh bại liệt có chữa được không? Nguyên nhân và cách phòng ngừa

Bại liệt là một bệnh lý nghiêm trọng, có thể gây suy giảm sức khỏe nặng nề và đe dọa tính mạng. Tác nhân gây bệnh là virus xâm nhập và tấn công hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là não và tủy sống, từ đó dẫn đến tình trạng liệt hoặc thậm chí tử vong.

Bệnh bại liệt có chữa được không?

 Hiện nay, bệnh bại liệt vẫn chưa có thuốc đặc hiệu có khả năng tiêu diệt hoàn toàn virus gây bệnh trong cơ thể. Tuy nhiên, điểm tích cực là căn bệnh này có thể phòng ngừa gần như tuyệt đối bằng vắc xin, đặc biệt khi được tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch khuyến cáo.

Khi đã nhiễm virus, việc điều trị chủ yếu mang tính hỗ trợ và kiểm soát triệu chứng. Người bệnh thường được chỉ định nghỉ ngơi, sử dụng thuốc giảm đau, hạ sốt và được theo dõi chặt chẽ các biểu hiện liên quan đến hệ thần kinh. Trong những trường hợp nặng, khi xuất hiện tình trạng liệt cơ hoặc suy hô hấp, cần có sự can thiệp y tế kịp thời như hỗ trợ thở và chăm sóc tích cực.

Bên cạnh đó, vật lý trị liệu và phục hồi chức năng giữ vai trò then chốt trong việc cải thiện khả năng vận động, hạn chế teo cơ và giúp người bệnh thích nghi với các di chứng lâu dài. Việc theo dõi sức khỏe định kỳ cũng rất cần thiết để phát hiện sớm biến chứng và có hướng xử trí phù hợp, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Nguyên nhân gây bệnh bại liệt

Tác nhân gây bệnh bại liệt là virus Polio, thuộc nhóm virus đường ruột (Enterovirus) trong họ Picornaviridae. Virus có dạng hình cầu, không có vỏ và chứa vật chất di truyền là ARN. Polio được chia thành 3 type chính:

• Type 1 (Brunhilde): Là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 90% các trường hợp mắc bệnh.
• Type 2 (Lansing).
• Type 3 (Leon).

Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus Polio thường nhân lên tại các hạch bạch huyết. Một phần virus có thể xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, gây tổn thương các tế bào thần kinh vận động ở tủy sống và vỏ não, từ đó dẫn đến tình trạng liệt.

Đáng chú ý, virus Polio có khả năng tồn tại khá lâu trong môi trường bên ngoài. Chúng có thể sống trong phân người nhiều tháng ở nhiệt độ thấp (0 - 4°C) và tồn tại khoảng 2 tuần trong nước ở điều kiện bình thường. Virus cũng chịu được môi trường khô, nhưng có thể bị tiêu diệt bằng hóa chất như thuốc tím hoặc khi đun nóng ở 56°C trong khoảng 30 phút.

Triệu chứng bệnh bại liệt

Biểu hiện của bệnh bại liệt không giống nhau ở mỗi người, phụ thuộc vào thể lâm sàng. Dựa trên triệu chứng, bệnh thường được chia thành các thể sau:

• Thể liệt mềm cấp điển hình (khoảng 1%): Người bệnh có thể khởi phát với sốt, đau đầu, chán ăn, buồn nôn, kèm theo đau cơ ở tay chân, lưng và cổ. Sau một thời gian, khả năng vận động suy giảm, xuất hiện tình trạng liệt không đối xứng. Trường hợp nặng có thể dẫn đến liệt tủy sống hoặc liệt hành tủy, gây suy hô hấp và đe dọa tính mạng. Nếu tổn thương không hồi phục, người bệnh có thể mất hoàn toàn chức năng vận động ở chi bị ảnh hưởng.
• Thể nhẹ: Triệu chứng thường không nghiêm trọng, bao gồm sốt nhẹ, buồn nôn hoặc nôn, đau đầu, rối loạn giấc ngủ, táo bón… Đa số các trường hợp này có thể hồi phục trong vài ngày mà không để lại di chứng.
• Thể viêm màng não vô khuẩn: Biểu hiện điển hình là sốt, đau đầu, đau cơ và cứng gáy, tương tự các bệnh lý viêm màng não khác nhưng thường nhẹ hơn.
• Thể ẩn: Không có dấu hiệu rõ ràng trên lâm sàng. Tuy nhiên, một số trường hợp từ thể nhẹ có thể tiến triển nặng hơn nếu không được theo dõi.

Mặc dù chỉ khoảng 1% bệnh nhân xuất hiện liệt điển hình, nhưng đây là biến chứng đặc biệt nguy hiểm. Bệnh có thể gây liệt tủy sống, liệt cơ hô hấp, dẫn đến tử vong hoặc để lại di chứng tàn tật suốt đời nếu người bệnh được cứu sống.

Đường lây truyền bệnh bại liệt

Bại liệt là bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan nhanh từ người sang người, chủ yếu qua đường phân - miệng. Những người sống cùng nhà hoặc tiếp xúc gần với người mang virus có nguy cơ nhiễm bệnh rất cao, đặc biệt là trẻ nhỏ.

Cụ thể, virus Polio được thải ra ngoài theo phân, làm ô nhiễm nguồn nước và thực phẩm. Khi xâm nhập qua đường tiêu hóa, virus bắt đầu gây nhiễm cho cơ thể. Ngoài ra, một tỷ lệ nhỏ trường hợp có thể lây qua đường hầu họng.

Bên cạnh đó, bệnh cũng có thể lây khi người lành tiếp xúc trực tiếp với người mang virus hoặc với người vừa sử dụng vắc xin bại liệt dạng uống (do đây là vắc xin sống giảm độc lực có nguồn gốc từ virus sống).

Thời gian ủ bệnh của bại liệt dao động từ 3 - 35 ngày. Đối với các trường hợp có biểu hiện liệt, triệu chứng thường kéo dài khoảng 7 - 14 ngày. Các dấu hiệu lâm sàng ban đầu thường xuất hiện sau khi nhiễm virus khoảng 7 - 10 ngày.

Phòng ngừa bệnh bại liệt

Việc phòng tránh bệnh bại liệt cần kết hợp nhiều biện pháp như giữ gìn vệ sinh cá nhân, sử dụng nguồn nước sạch, đảm bảo an toàn thực phẩm và đặc biệt là tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo. Hiện nay, có hai loại vắc xin chính giúp phòng bệnh hiệu quả:

• Vắc xin sống giảm độc lực (OPV - Oral Polio Vaccine): Đây là loại vắc xin chứa virus bại liệt đã được làm suy yếu, sử dụng bằng đường uống. OPV có khả năng kích thích miễn dịch tại ruột đồng thời tạo đáp ứng miễn dịch dịch thể, giúp ngăn chặn virus xâm nhập và lây lan. Loại vắc xin này thường được dùng cho trẻ từ 2-4 tháng tuổi trong chương trình tiêm chủng mở rộng.
• Vắc xin bất hoạt (IPV - Inactivated Polio Vaccine): IPV là vắc xin chứa virus đã bị bất hoạt, không còn khả năng gây bệnh. Vắc xin này giúp cơ thể tạo miễn dịch bảo vệ, đặc biệt là ngăn virus tấn công hệ thần kinh trung ương. IPV thường được tiêm cho trẻ dưới 1 tuổi và hiện đang dần thay thế OPV trong nhiều chương trình tiêm chủng nhằm tăng tính an toàn.

Chủ động tiêm phòng đầy đủ và đúng lịch là biện pháp quan trọng nhất giúp phòng ngừa bệnh bại liệt hiệu quả, góp phần bảo vệ sức khỏe cá nhân và cộng đồng.

Bài viết đã giúp làm rõ thắc mắc bệnh bại liệt có chữa được không. Hiện nay bệnh vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc can thiệp chủ yếu nhằm kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ phục hồi chức năng. Tuy nhiên, bại liệt có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vắc xin khi tiêm đầy đủ và đúng lịch, vì vậy nâng cao ý thức phòng bệnh chính là yếu tố quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.