Trẻ đã uống vắc xin bại liệt, có cần tiêm thêm IPV?

Khi xem lại sổ tiêm chủng của con, nhiều cha mẹ bất ngờ nhận ra lịch tiêm có cả dạng uống và dạng tiêm cho cùng một bệnh bại liệt. Câu hỏi thường gặp là: Tại sao phải làm cả hai? Việc tiêm thêm IPV khi trẻ đã uống OPV có gây quá tải hay dư thừa cho cơ thể trẻ không?

Theo bác sĩ Nguyễn Lê Mai Anh, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, việc kết hợp cả hai loại vắc xin bại liệt không hề dư thừa mà nhằm tạo ra một "hàng rào bảo vệ kép" toàn diện. Sự kết hợp này kích hoạt miễn dịch cả ở niêm mạc ruột lẫn trong máu: Vừa ngăn chặn virus nhân lên tại đường tiêu hóa để hạn chế lây truyền ra cộng đồng, vừa bảo vệ tối ưu hệ thần kinh trung ương, giúp trẻ phòng ngừa hoàn toàn biến chứng liệt mềm cấp..

Để hiểu rõ hơn vì sao trẻ cần cả hai loại vắc xin này, chúng ta cần phân tích sự khác biệt về cơ chế hoạt động của chúng.

Phân biệt vắc xin bại liệt đường uống (OPV) và đường tiêm (IPV)

Hai loại vắc xin phòng bại liệt này có thành phần và cách tiếp cận hệ miễn dịch hoàn toàn khác nhau, dẫn đến những vai trò riêng biệt trong việc phòng bệnh.

Vắc xin bại liệt đường uống (OPV)

Hiện nay, vắc xin OPV sử dụng phổ biến là dạng nhị giá (bOPV), chứa hai chủng virus bại liệt sống giảm độc lực (type 1 và type 3). Chủng type 2 đã được loại bỏ khỏi vắc xin uống từ năm 2016 để giảm thiểu nguy cơ bùng phát bại liệt do virus vắc xin biến dị.

Khi được uống, vắc xin mô phỏng một đợt nhiễm trùng tự nhiên tại ruột, từ đó tạo ra miễn dịch niêm mạc. Đặc điểm này rất quan trọng vì nó không chỉ bảo vệ cá nhân đứa trẻ mà còn ngăn chặn sự lây truyền của virus bại liệt giữa người với người thông qua đường tiêu hóa.

Vắc xin bại liệt bất hoạt đường tiêm (IPV)

Khác với OPV, vắc xin IPV được tạo ra từ các chủng virus bại liệt đã bị bất hoạt (giết chết bằng formalin). Vì không chứa virus sống, IPV được đưa vào cơ thể qua đường tiêm bắp hoặc dưới da. IPV kích thích phản ứng miễn dịch hệ thống mạnh mẽ, bảo vệ cơ thể khỏi việc bị liệt do virus tấn công hệ thần kinh, nhưng lại tạo ra mức độ miễn dịch tại ruột rất thấp.

Để dễ dàng hình dung, bảng dưới đây tổng hợp những khác biệt chính giữa hai loại vắc xin này:

Tại sao cần kết hợp cả OPV và IPV trong lịch tiêm chủng?

Việc sử dụng phối hợp OPV và IPV được xem là chiến lược bảo vệ tối ưu vì mỗi loại vắc xin bù đắp khuyết điểm của loại kia.

Ở những khu vực mà virus bại liệt vẫn còn lưu hành hoặc miễn dịch cộng đồng thấp, việc tạo ra miễn dịch niêm mạc thông qua OPV là vô cùng cần thiết để ngăn chặn sự lây truyền. Tuy nhiên, vắc xin OPV có một rủi ro hiếm gặp là có thể gây ra bệnh liệt do vắc xin (VAPP). Tỷ lệ này rất thấp, ước tính khoảng 1 ca trên 2,7 triệu liều, hoặc 1 ca trên 2,4 triệu liều tổng thể.

Vì IPV là vắc xin bất hoạt (chứa virus đã chết), nên vắc xin này không có nguy cơ gây bệnh liệt do vắc xin (VAPP). Bên cạnh việc bù trừ cơ chế (miễn dịch ruột và miễn dịch máu), sự kết hợp này còn có ý nghĩa dịch tễ đặc biệt: Vắc xin uống hiện nay chỉ phòng ngừa type 1 và 3; do đó, mũi tiêm IPV (chứa cả 3 type 1, 2, 3) đóng vai trò then chốt giúp tạo miễn dịch bảo vệ trẻ trước chủng bại liệt type 2, đảm bảo trẻ được bảo vệ toàn diện trước cả 3 phân type virus.

Do đó, các tổ chức y tế toàn cầu như Nhóm Cố vấn Chiến lược về Tiêm chủng (SAGE) của WHO khuyến nghị kết hợp cả hai loại này như một con đường an toàn và hiệu quả nhất để xóa sổ bệnh bại liệt.

Việc theo dõi sát sao sổ tiêm chủng giúp cha mẹ giảm nguy cơ con bỏ lỡ các liều vắc xin quan trọng. Bác sĩ Mai Anh lưu ý: "Tùy thuộc vào việc gia đình lựa chọn chương trình Tiêm chủng Mở rộng hay tiêm chủng dịch vụ, loại vắc xin phòng bại liệt (vắc xin uống OPV hoặc vắc xin tiêm IPV / mũi phối hợp 6 trong 1) sẽ có sự phối hợp khác nhau. Cha mẹ nên kiểm tra lại sổ hoặc ứng dụng tiêm chủng của trẻ để đối chiếu các liều đã dùng với lịch khuyến cáo hiện hành. Nếu nhận thấy trẻ bị trễ lịch hoặc chưa đủ liều, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để được tư vấn lịch tiêm bù an toàn và phù hợp nhất với độ tuổi của bé."

Những lưu ý quan trọng khi tiêm bổ sung vắc xin bại liệt

Một nỗi lo phổ biến của phụ huynh là việc tiêm hoặc uống quá nhiều loại vắc xin cùng lúc sẽ gây quá tải cho hệ miễn dịch non nớt của trẻ. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định rằng việc tiêm nhiều vắc xin cùng lúc không gây tác động tiêu cực đến hệ miễn dịch của trẻ em. Hệ miễn dịch của trẻ hằng ngày vốn đã tiếp xúc với hàng trăm chất lạ từ môi trường qua việc ăn uống và hít thở, nên việc tiếp nhận vắc xin không gây ra tình trạng quá tải.

Trong trường hợp trẻ bị trễ lịch tiêm IPV, nguyên tắc tiêm bù là tiếp tục tiêm bổ sung mũi còn thiếu càng sớm càng tốt mà không cần phải tiêm lại từ đầu. Cha mẹ không cần lo lắng hiệu quả của các liều trước đó bị mất đi. Tuy nhiên, thời gian và khoảng cách giữa các mũi tiêm cần tuân thủ đúng hướng dẫn của cơ sở y tế để đạt hiệu quả bảo vệ tốt nhất.

Việc kết hợp OPV và IPV không phải là sự dư thừa, mà là giải pháp bảo vệ toàn diện, giúp trẻ vừa an toàn trước nguy cơ bị liệt, vừa góp phần ngăn chặn virus bại liệt lưu hành trong cộng đồng.

Bố nên có thể trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc cán bộ tiêm chủng để rà soát lại sổ tiêm và hoàn thiện lịch vắc xin bại liệt cho trẻ.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.