Xoắn buồng trứng là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Xoắn buồng trứng là tình trạng buồng trứng (đôi khi kèm theo vòi trứng) bị xoắn quanh cuống mạch treo, làm cản trở dòng máu nuôi dưỡng. Đây được xếp vào nhóm cấp cứu phụ khoa, vì tình trạng thiếu máu kéo dài có thể nhanh chóng dẫn đến phù nề, xuất huyết và hoại tử buồng trứng nếu không được can thiệp kịp thời.

Bệnh có thể gặp ở nhiều lứa tuổi, từ trẻ em, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản đến phụ nữ mang thai, trong đó thường liên quan đến sự hiện diện của khối u buồng trứng hoặc nang buồng trứng làm thay đổi trọng lượng và độ di động của buồng trứng. Tuy nhiên, xoắn buồng trứng cũng có thể xảy ra trên buồng trứng không có tổn thương thực thể rõ ràng.

Về mặt lâm sàng, xoắn buồng trứng thường khởi phát đột ngột với đau bụng dưới dữ dội, kèm buồn nôn hoặc nôn, dễ nhầm lẫn với các nguyên nhân đau bụng cấp khác. Do triệu chứng không đặc hiệu và diễn tiến nhanh, việc nhận biết sớm và xử trí đúng đóng vai trò then chốt trong bảo tồn chức năng buồng trứng và khả năng sinh sản của người bệnh.

Những dấu hiệu và triệu chứng của xoắn buồng trứng

Triệu chứng xoắn buồng trứng thường xuất hiện đột ngột, diễn tiến nhanh và dễ nhầm lẫn với các nguyên nhân đau bụng cấp khác, vì vậy cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu sau:

• Đau bụng dưới một bên, mức độ từ vừa đến dữ dội, đau liên tục hoặc từng cơn;
• Đau có thể lan ra hông, lưng hoặc đùi;
• Buồn nôn và nôn, thường đi kèm với cơn đau;
• Bụng chướng, cảm giác đầy bụng;
• Sốt nhẹ (thường xuất hiện muộn, gợi ý thiếu máu kéo dài hoặc hoại tử).

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh xoắn buồng trứng

Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, xoắn buồng trứng có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe sinh sản:

• Thiếu máu kéo dài dẫn đến hoại tử buồng trứng.
• Mất chức năng buồng trứng, buộc phải cắt bỏ buồng trứng hoặc phần phụ.
• Giảm khả năng sinh sản hoặc vô sinh, đặc biệt ở phụ nữ trẻ.
• Viêm phúc mạc do hoại tử hoặc nhiễm trùng lan rộng.
• Dính vùng chậu sau phẫu thuật.
• Tăng nguy cơ biến chứng trong thai kỳ nếu xảy ra ở phụ nữ mang thai.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay lập tức khi xuất hiện đau bụng dưới dữ dội, đột ngột, đặc biệt là đau một bên kèm buồn nôn hoặc nôn, dù trước đó có hay không tiền sử u nang buồng trứng. Việc thăm khám và can thiệp sớm có vai trò quyết định trong bảo tồn buồng trứng, giảm nguy cơ biến chứng và bảo vệ khả năng sinh sản.

Xoắn buồng trứng xảy ra khi buồng trứng tăng tính di động hoặc thay đổi trọng lượng, tạo điều kiện cho phần phụ xoắn quanh cuống mạch, làm cản trở dòng máu nuôi dưỡng. Các nguyên nhân thường được ghi nhận gồm:

• Nang buồng trứng hoặc u buồng trứng (đặc biệt kích thước >5 cm);
• Buồng trứng to, nặng bất thường do xuất huyết hoặc phù nề;
• Dây chằng buồng trứng dài hoặc lỏng lẻo bẩm sinh;
• Dị dạng giải phẫu vùng phần phụ;
• Thai kỳ (nhất là 3 tháng đầu);
• Kích thích buồng trứng trong điều trị vô sinh;
• Xoắn vòi trứng đơn thuần hoặc xoắn phần phụ.

Những ai có nguy cơ mắc phải xoắn buồng trứng?

Xoắn buồng trứng có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng phổ biến nhất ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, chiếm khoảng 70 đến 80% các trường hợp được ghi nhận trong lâm sàng. Bệnh cũng có thể xảy ra ở trẻ em và phụ nữ mang thai, trong khi ít gặp hơn ở phụ nữ sau mãn kinh. Không có sự khác biệt rõ rệt giữa hai bên buồng trứng, mặc dù một số nghiên cứu ghi nhận buồng trứng phải có xu hướng bị xoắn nhiều hơn.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải xoắn buồng trứng

Bên cạnh nguyên nhân trực tiếp, một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ xảy ra xoắn buồng trứng, bao gồm:

• Tiền sử nang buồng trứng hoặc u buồng trứng tái phát;
• Buồng trứng kích thước lớn, di động nhiều;
• Điều trị kích thích buồng trứng (IVF, IUI);
• Phụ nữ mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu;
• Tiền sử xoắn buồng trứng trước đó;
• Trẻ em gái hoặc thiếu nữ chưa có thai (do đặc điểm giải phẫu dây chằng).

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm xoắn buồng trứng

Về bản chất, chẩn đoán xác định xoắn buồng trứng chỉ được đặt ra khi quan sát trực tiếp trong phẫu thuật, thường là phẫu thuật nội soi ổ bụng. Các yếu tố lâm sàng, thăm khám và cận lâm sàng chỉ mang tính chất gợi ý, giúp định hướng và quyết định chỉ định can thiệp sớm, không đủ để loại trừ hoặc khẳng định bệnh.

Trên lâm sàng, người bệnh thường có đau bụng dưới khởi phát đột ngột, dữ dội, khu trú một bên, kèm buồn nôn hoặc nôn. Khai thác bệnh sử có thể ghi nhận tiền sử nang buồng trứng, kích thích buồng trứng, thai kỳ hoặc các cơn đau tương tự trước đó. Khám bụng và khám phụ khoa có thể phát hiện ấn đau hố chậu hoặc khối phần phụ, tuy nhiên các dấu hiệu này không đặc hiệu và có thể thay đổi theo thời gian diễn tiến bệnh.

Xét nghiệm và cận lâm sàng (mang tính gợi ý):

• Siêu âm bụng hoặc siêu âm đầu dò âm đạo có thể thấy buồng trứng to, phù nề, có nang hoặc u kèm theo
• Siêu âm Doppler màu thấy giảm hoặc mất tưới máu buồng trứng (dòng chảy còn tồn tại không loại trừ xoắn).
• Công thức máu có thể tăng bạch cầu.
• CRP có thể tăng trong giai đoạn muộn.
• β-hCG để loại trừ thai ngoài tử cung.

Điều trị xoắn buồng trứng

Nội khoa

Điều trị nội khoa không có vai trò điều trị đặc hiệu trong xoắn buồng trứng, chủ yếu mang tính hỗ trợ trước và sau can thiệp ngoại khoa:

• Giảm đau (paracetamol, opioid ngắn hạn khi cần);
• Chống nôn;
• Truyền dịch, ổn định huyết động;
• Kháng sinh dự phòng trong một số trường hợp theo chỉ định lâm sàng.

Ngoại khoa

Điều trị tiêu chuẩn của xoắn buồng trứng là phẫu thuật cấp cứu, nhằm tháo xoắn và đánh giá khả năng bảo tồn buồng trứng. Phẫu thuật nội soi được ưu tiên trong đa số trường hợp do ít xâm lấn, giúp tháo xoắn phần phụ, bảo tồn buồng trứng ngay cả khi hình ảnh đại thể sẫm màu. Cắt buồng trứng hoặc phần phụ chỉ được cân nhắc khi mô hoại tử không còn khả năng hồi phục, nghi ngờ ác tính hoặc không thể bảo tồn. Việc can thiệp sớm có ý nghĩa quyết định trong việc duy trì chức năng nội tiết và khả năng sinh sản của người bệnh.

Những thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn tiến của xoắn buồng trứng

Chế độ sinh hoạt

Xoắn buồng trứng là cấp cứu ngoại khoa, vì vậy các biện pháp sinh hoạt không có vai trò điều trị, nhưng có thể giúp hạn chế chậm trễ chẩn đoán và giảm nguy cơ biến chứng khi bệnh đã khởi phát:

• Nghỉ ngơi, hạn chế vận động mạnh khi có đau bụng dưới bất thường.
• Tránh tự ý dùng thuốc giảm đau kéo dài làm che lấp triệu chứng.
• Theo dõi sát các cơn đau bụng đột ngột, đặc biệt đau một bên.
• Tuân thủ lịch tái khám nếu có nang hoặc u buồng trứng.
• Đi khám sớm khi xuất hiện đau bụng cấp không rõ nguyên nhân.
• Không có bằng chứng cho thấy thay đổi sinh hoạt có thể ngăn chặn hoặc tháo xoắn buồng trứng.

Chế độ dinh dưỡng

Hiện không có chế độ dinh dưỡng đặc hiệu giúp phòng ngừa hoặc điều trị xoắn buồng trứng. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn cân đối, đầy đủ chất để đảm bảo thể trạng trước và sau phẫu thuật, tránh nhịn ăn kéo dài hoặc ăn uống kém làm ảnh hưởng đến quá trình hồi phục.

Phòng ngừa xoắn buồng trứng

Đặc hiệu

Hiện không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu hoàn toàn đối với xoắn buồng trứng. Một số can thiệp ngoại khoa như cố định buồng trứng (oophoropexy) chỉ được cân nhắc trong những trường hợp chọn lọc, ví dụ xoắn tái phát hoặc bất thường giải phẫu.

Không đặc hiệu

Do chưa có biện pháp đặc hiệu, phòng ngừa xoắn buồng trứng chủ yếu dựa vào các phương pháp không đặc hiệu nhằm giảm nguy cơ và phát hiện sớm:

• Theo dõi và điều trị sớm nang buồng trứng hoặc u buồng trứng kích thước lớn.
• Khám phụ khoa định kỳ, đặc biệt ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.
• Theo dõi sát khi điều trị kích thích buồng trứng hoặc hỗ trợ sinh sản.
• Giáo dục người bệnh nhận biết sớm dấu hiệu đau bụng cấp.
• Tái khám đúng hẹn sau phẫu thuật tháo xoắn để phát hiện tái phát.

Xoắn buồng trứng là một cấp cứu phụ khoa thực sự, đòi hỏi nhận biết sớm và can thiệp kịp thời để bảo tồn buồng trứng và chức năng sinh sản. Do triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng chỉ mang tính gợi ý, việc không trì hoãn phẫu thuật khi nghi ngờ có ý nghĩa quyết định đến tiên lượng. Chủ động theo dõi các yếu tố nguy cơ, đi khám sớm khi có đau bụng dưới đột ngột và tuân thủ điều trị là những yếu tố then chốt giúp hạn chế biến chứng và bảo vệ sức khỏe sinh sản lâu dài cho người phụ nữ.