Viêm bao hoạt dịch khớp gối là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Viêm bao hoạt dịch khớp gối (knee bursitis) là tình trạng viêm của các túi hoạt dịch nằm quanh khớp gối. Bao hoạt dịch là những túi chứa dịch nhầy có vai trò giảm ma sát giữa các cấu trúc như xương, gân, cơ và da quanh khớp. Khi bị viêm, túi hoạt dịch có thể sưng lên, gây đau, hạn chế vận động và khó chịu tại vùng khớp gối.

Viêm bao hoạt dịch khớp gối được phân loại dựa trên vị trí của bao hoạt dịch bị ảnh hưởng, bao gồm:

• Viêm bao hoạt dịch trước xương bánh chè (prepatellar bursitis): Thường do chấn thương trực tiếp hoặc tỳ đè lặp lại lên vùng gối.
• Viêm bao hoạt dịch dưới xương bánh chè (infrapatellar bursitis): Liên quan đến vận động quá mức, đặc biệt ở vận động viên.
• Viêm bao hoạt dịch chân ngỗng (anserine bursitis): Gặp nhiều ở người trung niên, béo phì hoặc có bệnh lý thoái hóa khớp.

Những dấu hiệu và triệu chứng của viêm bao hoạt dịch khớp gối

Dấu hiệu và triệu chứng của viêm bao hoạt dịch khớp gối thường biểu hiện rõ rệt tại vùng khớp bị ảnh hưởng, bao gồm:

• Sưng tại vùng khớp gối: Đây là triệu chứng phổ biến nhất. Vùng da ngay trên bao hoạt dịch viêm có thể phồng lên do dịch tích tụ.
• Đau khớp gối: Cảm giác đau tăng lên khi vận động hoặc ấn vào vùng bị viêm, đặc biệt khi quỳ gối, leo cầu thang, hoặc đứng lâu.
• Hạn chế vận động: Người bệnh có thể gặp khó khăn khi duỗi hoặc gập gối, do đau hoặc do bao hoạt dịch sưng to cản trở cử động.
• Nóng và đỏ vùng da xung quanh: Khi viêm tiến triển, đặc biệt trong trường hợp nhiễm trùng (viêm bao hoạt dịch nhiễm khuẩn), da tại vị trí viêm có thể ấm và đỏ.
• Đau lan tỏa hoặc đau sâu: Một số người mô tả cảm giác đau sâu bên trong khớp, lan ra các vùng lân cận như cẳng chân hoặc đùi.
• Sốt và mệt mỏi (trong viêm bao hoạt dịch nhiễm trùng): Nếu có nhiễm khuẩn, người bệnh có thể sốt nhẹ đến cao, cảm thấy mệt mỏi toàn thân.

Biến chứng có thể gặp khi mắc viêm bao hoạt dịch khớp gối

Biến chứng của viêm bao hoạt dịch khớp gối tuy không phổ biến nếu được điều trị đúng cách, nhưng một số trường hợp có thể diễn tiến phức tạp, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng khớp. Các biến chứng bao gồm:

• Viêm bao hoạt dịch mạn tính: Tình trạng viêm kéo dài hoặc tái phát nhiều lần có thể dẫn đến dày bao hoạt dịch, tăng tiết dịch kéo dài và hạn chế vận động khớp gối.
• Nhiễm trùng bao hoạt dịch (septic bursitis): Đây là biến chứng nguy hiểm khi vi khuẩn xâm nhập vào bao hoạt dịch. Biểu hiện bằng sưng nóng đỏ đau kèm theo sốt, và có thể dẫn đến nhiễm trùng lan rộng, áp xe hoặc nhiễm khuẩn huyết nếu không điều trị kịp thời.
• Giảm chức năng vận động khớp gối: Viêm kéo dài gây đau mạn tính và hạn chế tầm vận động, ảnh hưởng đến khả năng đi lại, đứng, hoặc leo cầu thang.
• Tạo mô xơ và vôi hóa: Tình trạng viêm lâu ngày có thể kích thích quá trình tạo mô sẹo xơ hóa hoặc lắng đọng canxi trong bao hoạt dịch, làm giảm độ linh hoạt của khớp.
• Tăng nguy cơ thoái hóa khớp: Viêm mạn tính có thể làm thay đổi sinh lý khớp gối, góp phần thúc đẩy quá trình thoái hóa sớm, đặc biệt ở người lớn tuổi.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh nên đến gặp bác sĩ khi xuất hiện các dấu hiệu sau liên quan đến viêm bao hoạt dịch khớp gối:

• Sưng đau không thuyên giảm sau vài ngày nghỉ ngơi và chăm sóc tại nhà, đặc biệt nếu triệu chứng ngày càng tăng.
• Vùng khớp gối sưng to, nóng, đỏ và đau dữ dội, có thể là dấu hiệu của viêm bao hoạt dịch nhiễm trùng, cần can thiệp y tế ngay.
• Sốt kèm theo đau khớp gối, gợi ý nhiễm trùng toàn thân.
• Hạn chế rõ rệt khả năng cử động khớp gối, chẳng hạn không thể gập, duỗi hoặc đi lại bình thường.
• Có tiền sử bệnh lý khớp như gout, viêm khớp dạng thấp hoặc tiểu đường, khiến nguy cơ biến chứng cao hơn.
• Tái phát nhiều lần hoặc diễn tiến kéo dài, không đáp ứng với điều trị thông thường.

Viêm bao hoạt dịch khớp gối có thể khởi phát từ nhiều cơ chế khác nhau, bao gồm cả yếu tố cơ học, viêm, nhiễm trùng và chuyển hóa. Dưới đây là các nguyên nhân phổ biến nhất được ghi nhận trong lâm sàng:

• Chấn thương lặp đi lặp lại: Những hoạt động tạo áp lực thường xuyên lên vùng gối như quỳ, cúi, hoặc chống gối lâu ngày là yếu tố cơ học hàng đầu gây kích thích bao hoạt dịch. Người làm nghề xây dựng, làm sàn hoặc vận động viên là nhóm có nguy cơ cao do tần suất lặp lại các chuyển động gây ma sát tại khớp.
• Tổn thương trực tiếp: Một lực tác động mạnh vào vùng gối có thể làm tổn thương mạch máu nhỏ trong bao hoạt dịch, gây chảy máu, viêm và sưng. Những chấn thương kiểu này thường xảy ra trong tai nạn sinh hoạt, chơi thể thao hoặc va đập trong lao động.
• Nhiễm trùng: Bao hoạt dịch có thể bị nhiễm khuẩn nếu vi sinh vật xâm nhập từ vết thương hở ngoài da, từ dụng cụ y tế không vô khuẩn hoặc qua đường máu từ ổ nhiễm khác. Viêm bao hoạt dịch nhiễm trùng thường diễn tiến nhanh, gây đau dữ dội, sưng đỏ rõ rệt và có thể kèm theo sốt toàn thân.
• Bệnh lý viêm khớp nền: Một số bệnh viêm mạn tính như viêm khớp dạng thấp, gout hoặc giả gout có thể là nguyên nhân thứ phát gây viêm bao hoạt dịch. Trong các bệnh lý này, phản ứng viêm hệ thống hoặc sự lắng đọng tinh thể trong khớp dẫn đến kích thích bao hoạt dịch và khởi phát triệu chứng.
• Béo phì: Khối lượng cơ thể tăng cao làm tăng áp lực lên khớp gối, khiến các cấu trúc xung quanh dễ bị tổn thương do quá tải. Bao hoạt dịch trong tình trạng chịu áp lực liên tục dễ bị kích ứng, sưng viêm và gây đau khi vận động.
• Can thiệp y khoa vùng gối: Các thủ thuật như tiêm khớp, chọc hút dịch hoặc phẫu thuật quanh gối nếu không đảm bảo vô khuẩn có thể gây viêm nhiễm. Ngoài ra, tổn thương mô mềm trong quá trình can thiệp cũng có thể kích thích phản ứng viêm tại bao hoạt dịch.

Những ai có nguy cơ mắc viêm bao hoạt dịch khớp gối?

Một số nhóm người có nguy cơ cao mắc viêm bao hoạt dịch khớp gối do đặc điểm nghề nghiệp, thói quen sinh hoạt hoặc tình trạng sức khỏe nền:

• Người lao động chân tay: Các nghề như thợ xây dựng, thợ lát gạch, thợ sửa ống nước thường xuyên phải quỳ hoặc tỳ gối trên bề mặt cứng, dễ gây viêm bao hoạt dịch do chấn thương cơ học lặp lại.
• Vận động viên thể thao: Người chơi các môn như bóng đá, bóng rổ, chạy bộ hoặc võ thuật có nguy cơ cao do tần suất chuyển động mạnh tại khớp gối, làm tăng ma sát và áp lực lên bao hoạt dịch.
• Người cao tuổi: Tuổi tác làm suy giảm cấu trúc mô liên kết và dịch khớp, khiến bao hoạt dịch dễ bị viêm hơn khi có tác động cơ học nhẹ hoặc viêm nền.
• Người có bệnh lý viêm khớp: Những người mắc viêm khớp dạng thấp, gout hoặc giả gout có thể bị viêm bao hoạt dịch thứ phát do phản ứng viêm hệ thống.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc viêm bao hoạt dịch khớp gối

Bên cạnh nhóm đối tượng nguy cơ, nhiều yếu tố khác có thể thúc đẩy sự khởi phát hoặc làm nặng thêm tình trạng viêm bao hoạt dịch khớp gối.

• Chấn thương cơ học lặp đi lặp lại: Tác động kéo dài hoặc thường xuyên lên vùng gối gây tổn thương bao hoạt dịch.
• Béo phì: Trọng lượng cơ thể lớn gây áp lực lên khớp gối trong sinh hoạt hàng ngày, dễ dẫn đến viêm mạn tính.
• Phẫu thuật hoặc thủ thuật tại vùng gối: Tiêm nội khớp, phẫu thuật hoặc chọc hút dịch khớp có thể làm tổn thương hoặc gây nhiễm khuẩn bao hoạt dịch nếu không đảm bảo vô trùng.
• Suy giảm miễn dịch: Người mắc bệnh mạn tính như tiểu đường, đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticosteroid kéo dài có nguy cơ cao bị nhiễm khuẩn bao hoạt dịch.
• Tư thế hoặc hoạt động sai lệch: Tập luyện sai kỹ thuật, tư thế lao động không phù hợp cũng góp phần làm tăng nguy cơ viêm.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán viêm bao hoạt dịch khớp gối

Để chẩn đoán chính xác viêm bao hoạt dịch khớp gối, bác sĩ cần dựa vào tổng hợp các dữ liệu lâm sàng và cận lâm sàng. Việc xác định nguyên nhân, phân biệt với các bệnh lý khác quanh khớp và đánh giá mức độ viêm sẽ giúp định hướng điều trị hiệu quả. Dưới đây là các phương pháp thường được sử dụng trong thực hành lâm sàng:

• Khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ hỏi người bệnh về thời gian xuất hiện triệu chứng, hoàn cảnh khởi phát (ví dụ sau chấn thương hoặc vận động quá mức), tính chất đau, tiền sử bệnh lý khớp và yếu tố nghề nghiệp. Thăm khám tập trung vào vị trí đau và sưng, đánh giá mức độ viêm tại vùng quanh gối và khả năng vận động khớp, đồng thời loại trừ các nguyên nhân khác như viêm khớp hoặc tổn thương dây chằng.
• Chọc hút dịch bao hoạt dịch: Khi bao hoạt dịch sưng to hoặc nghi ngờ viêm nhiễm, chọc hút dịch là kỹ thuật có giá trị chẩn đoán cao. Dịch hút ra sẽ được gửi xét nghiệm để phân tích tế bào học, đánh giá mức độ bạch cầu, nhuộm Gram và cấy vi sinh nhằm phát hiện vi khuẩn trong trường hợp nghi nhiễm trùng. Ngoài ra, soi kính hiển vi phân cực giúp phát hiện tinh thể urat (gout) hoặc calci pyrophosphate (giả gout) trong các trường hợp viêm do rối loạn chuyển hóa.
• Xét nghiệm máu: Các xét nghiệm máu thường được sử dụng để hỗ trợ chẩn đoán và đánh giá tình trạng viêm. CRP và tốc độ lắng máu (ESR) có thể tăng trong viêm cấp hoặc nhiễm khuẩn. Công thức máu cho thấy số lượng bạch cầu toàn thân. Định lượng acid uric máu giúp phát hiện gout. Nếu nghi ngờ nguyên nhân tự miễn, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm như yếu tố dạng thấp (RF) hoặc kháng thể kháng CCP.
• Chẩn đoán hình ảnh: Hình ảnh học giúp xác định mức độ tổn thương mô mềm quanh gối và loại trừ các bệnh lý xương khớp khác. Siêu âm khớp là phương pháp phổ biến, dễ thực hiện, cho phép quan sát dịch trong bao hoạt dịch, dấu hiệu viêm và hướng dẫn chọc hút chính xác. X-quang có thể phát hiện lắng đọng calci hoặc tổn thương xương liên quan. Trong những trường hợp phức tạp, MRI được sử dụng để đánh giá chi tiết hơn cấu trúc mô mềm, bao hoạt dịch và các phần phụ trợ quanh khớp.

Phương pháp điều trị viêm bao hoạt dịch khớp gối hiệu quả

Điều trị viêm bao hoạt dịch khớp gối cần dựa trên nguyên nhân, mức độ triệu chứng và tình trạng sức khỏe toàn thân của người bệnh. Mục tiêu điều trị là giảm đau, kiểm soát viêm, phục hồi chức năng khớp và phòng ngừa tái phát. Dưới đây là các phương pháp điều trị hiệu quả thường được áp dụng:

• Nghỉ ngơi và chăm sóc bảo tồn: Trong hầu hết các trường hợp viêm bao hoạt dịch không nhiễm trùng, việc nghỉ ngơi, tránh các động tác làm tăng áp lực lên khớp gối là bước đầu quan trọng. Chườm lạnh tại vùng viêm 2 - 3 lần mỗi ngày có thể giúp giảm sưng và đau. Người bệnh nên hạn chế quỳ gối hoặc thực hiện các hoạt động gắng sức trong giai đoạn cấp.
• Sử dụng thuốc giảm đau và kháng viêm: Thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như ibuprofen, naproxen thường được chỉ định để giảm viêm và đau. Trong trường hợp viêm nặng hoặc không đáp ứng với NSAIDs, bác sĩ có thể cân nhắc tiêm corticosteroid trực tiếp vào bao hoạt dịch để kiểm soát viêm nhanh chóng, đặc biệt trong viêm vô khuẩn.
• Chọc hút dịch và dẫn lưu: Khi bao hoạt dịch sưng to gây đau hoặc nghi ngờ nhiễm trùng, chọc hút dịch không chỉ giúp chẩn đoán mà còn giảm áp lực và cải thiện triệu chứng. Trong trường hợp có dịch mủ, dẫn lưu kết hợp điều trị kháng sinh là bắt buộc.
• Điều trị kháng sinh nếu có nhiễm trùng: Trong viêm bao hoạt dịch nhiễm khuẩn, việc điều trị kháng sinh đường toàn thân là cần thiết. Thuốc được lựa chọn dựa trên kết quả cấy vi sinh và kháng sinh đồ. Thời gian điều trị có thể kéo dài từ 10 - 14 ngày hoặc hơn tùy theo mức độ nhiễm trùng và đáp ứng điều trị.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: Sau giai đoạn cấp, người bệnh nên bắt đầu các bài tập nhẹ nhàng dưới hướng dẫn của chuyên viên vật lý trị liệu nhằm phục hồi tầm vận động khớp gối, tăng sức mạnh cơ quanh khớp và ngăn ngừa tái phát. Các bài tập kéo giãn và ổn định cơ có thể được chỉ định tùy theo tình trạng cụ thể.
• Điều trị nguyên nhân nền (nếu có): Nếu viêm bao hoạt dịch do gout, viêm khớp dạng thấp hoặc các bệnh lý chuyển hóa, cần điều trị căn nguyên để phòng ngừa tái phát. Kiểm soát acid uric, dùng thuốc kháng viêm đặc hiệu hoặc điều chỉnh thuốc nền là những biện pháp thường gặp.
• Phẫu thuật (hiếm gặp): Trong các trường hợp viêm tái phát nhiều lần, không đáp ứng với điều trị nội khoa hoặc có tổn thương mô xơ, vôi hóa, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật cắt bỏ bao hoạt dịch. Đây là biện pháp cuối cùng khi các phương pháp bảo tồn thất bại.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của viêm bao hoạt dịch khớp gối

Chế độ sinh hoạt:

• Tránh các tư thế gây áp lực lên gối: Hạn chế quỳ gối, ngồi xổm lâu, hoặc thực hiện động tác gập duỗi gối quá mức. Nếu buộc phải quỳ, nên sử dụng miếng đệm mềm bảo vệ.
• Vận động hợp lý: Duy trì hoạt động thể chất nhẹ nhàng giúp tăng cường sức mạnh cơ quanh khớp và cải thiện độ linh hoạt. Các bài tập phù hợp như bơi lội, đạp xe hoặc yoga nhẹ nên được ưu tiên.
• Kiểm soát cân nặng: Duy trì trọng lượng cơ thể hợp lý sẽ làm giảm áp lực lên khớp gối, giúp làm chậm tiến trình viêm và giảm nguy cơ tái phát.
• Duy trì thói quen giãn cơ và làm ấm trước vận động: Khởi động kỹ trước khi chơi thể thao hoặc lao động nặng giúp phòng tránh chấn thương và giảm nguy cơ viêm bao hoạt dịch tái phát.
• Tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ: Uống thuốc đúng chỉ định, thực hiện đủ liệu trình vật lý trị liệu và tái khám để theo dõi đáp ứng điều trị.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Tăng cường thực phẩm kháng viêm tự nhiên: Bổ sung rau xanh đậm, cá béo (cá hồi, cá thu), các loại hạt (óc chó, hạnh nhân) và dầu thực vật như dầu ô liu giúp kiểm soát phản ứng viêm trong cơ thể.
• Hạn chế thực phẩm giàu purin: Đối với người có nguy cơ gout, nên tránh nội tạng động vật, hải sản, thịt đỏ và rượu bia để giảm nguy cơ lắng đọng tinh thể urat trong khớp.
• Giảm đường tinh luyện và chất béo bão hòa: Những thực phẩm này có thể thúc đẩy phản ứng viêm toàn thân, ảnh hưởng xấu đến bệnh lý khớp.
• Bổ sung đủ nước và khoáng chất: Uống đủ nước mỗi ngày, đồng thời đảm bảo hấp thu các vi chất như canxi, magie, vitamin D để hỗ trợ sức khỏe hệ cơ xương.
• Chia nhỏ bữa ăn và ăn uống điều độ: Giúp kiểm soát đường huyết, cân nặng và hạn chế stress oxy hóa, từ đó hỗ trợ chống viêm hiệu quả hơn.

Phương pháp phòng ngừa viêm bao hoạt dịch khớp gối hiệu quả

Phòng ngừa viêm bao hoạt dịch khớp gối đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ chức năng vận động, đặc biệt đối với những người thường xuyên vận động hoặc có nguy cơ cao. Việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa chủ động giúp hạn chế tổn thương bao hoạt dịch, ngăn ngừa viêm tái phát và cải thiện chất lượng cuộc sống lâu dài. Dưới đây là những phương pháp hiệu quả:

• Tránh tỳ đè và chấn thương vùng gối: Hạn chế quỳ gối lâu hoặc chống gối trực tiếp trên bề mặt cứng. Nếu công việc yêu cầu phải quỳ, nên sử dụng đệm gối mềm hoặc thiết bị bảo vệ chuyên dụng để giảm áp lực lên bao hoạt dịch.
• Thực hiện kỹ thuật vận động đúng cách: Khi chơi thể thao hoặc lao động nặng, cần tuân thủ đúng kỹ thuật để giảm nguy cơ va chạm hoặc quá tải lên khớp gối. Luôn khởi động kỹ trước khi vận động và giãn cơ sau khi kết thúc.
• Kiểm soát cân nặng: Duy trì cân nặng hợp lý giúp giảm tải cho khớp gối và làm giảm nguy cơ viêm do chèn ép cơ học kéo dài lên bao hoạt dịch, đặc biệt ở người béo phì.
• Tăng cường sức mạnh và độ linh hoạt của cơ quanh khớp: Thực hiện các bài tập tăng cường cơ đùi, cơ mông và cải thiện thăng bằng giúp hỗ trợ khớp gối tốt hơn, bảo vệ bao hoạt dịch khỏi tác động bất thường trong sinh hoạt.
• Điều trị sớm các bệnh lý nền: Gout, viêm khớp dạng thấp và các rối loạn chuyển hóa nên được điều trị kiểm soát chặt chẽ để phòng ngừa viêm bao hoạt dịch thứ phát. Tuân thủ phác đồ điều trị và tái khám định kỳ với bác sĩ chuyên khoa là cần thiết.
• Giữ vệ sinh và chăm sóc da vùng khớp gối: Tránh để trầy xước hoặc vết thương hở vùng quanh khớp, đặc biệt ở người có nguy cơ nhiễm trùng cao. Nếu có can thiệp y khoa tại khớp, cần đảm bảo điều kiện vô khuẩn tuyệt đối.
• Nghỉ ngơi hợp lý và tránh lạm dụng khớp gối: Phân bổ thời gian làm việc và nghỉ ngơi hợp lý, tránh để khớp gối hoạt động quá mức kéo dài. Nếu có dấu hiệu sưng đau nhẹ, nên nghỉ ngơi sớm và theo dõi để can thiệp kịp thời.