Hội chứng đường hầm xương quay là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Hội chứng đường hầm xương quay (Radial Tunnel Syndrome - RTS), thường được mô tả là tình trạng đau do chèn ép hoặc kích thích thần kinh gian cốt sau (posterior interosseous nerve - PIN), tức nhánh sâu của thần kinh quay, khi dây thần kinh đi qua vùng đường hầm xương quay ở cẳng tay gần khuỷu. Biểu hiện điển hình là đau nhưng không có mất cảm giác da hoặc yếu cơ thực sự do tổn thương vận động.

Đường hầm xương quay là một khoảng giải phẫu nằm ở phần gần của cẳng tay. Trên đường đi qua khu vực này, thần kinh có thể tiếp xúc với nhiều cấu trúc có khả năng tạo áp lực, bao gồm các dải xơ, mạch máu quặt ngược quay, bờ cơ duỗi cổ tay quay ngắn và các cấu trúc của cơ ngửa. Cung Frohse ở bờ gần của cơ ngửa thường được nhắc đến như một vị trí có thể gây chèn ép.

Hội chứng đường hầm xương quay cần được phân biệt với hội chứng chèn ép thần kinh gian cốt sau. Ở hội chứng đường hầm xương quay, triệu chứng nổi bật là đau mà không có yếu cơ vận động thực sự. Ngược lại, tổn thương thần kinh gian cốt sau rõ hơn có thể gây yếu các cơ duỗi cổ tay hoặc ngón tay.

Đây cũng là một chẩn đoán còn có những tranh luận trong y văn. Tổng quan hệ thống công bố năm 2024 cho thấy tiêu chí chẩn đoán giữa các nghiên cứu không đồng nhất, đồng thời điện cơ và đo dẫn truyền thần kinh thường không phát hiện bất thường. Vì vậy, hiện chưa có một xét nghiệm đơn lẻ được xem là tiêu chuẩn xác nhận hội chứng đường hầm xương quay trong mọi trường hợp.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng đường hầm xương quay

Những biểu hiện thường được mô tả trong hội chứng đường hầm xương quay gồm:

• Đau âm ỉ vùng ngoài cẳng tay: Người bệnh thường cảm thấy đau sâu ở phần gần cẳng tay, phía sau - ngoài. Vị trí đau nhiều nhất thường nằm cách lồi cầu ngoài xương cánh tay vài centimet về phía cẳng tay.
• Đau tăng khi xoay cẳng tay: Các động tác ngửa - sấp cẳng tay có thể làm triệu chứng rõ hơn. Người bệnh vì vậy có thể đau khi thực hiện những công việc đòi hỏi xoay cẳng tay lặp lại.
• Đau khi nâng hoặc mang vật: Những hoạt động cần gấp khuỷu chống lại lực cản hoặc phối hợp cẳng tay khi nâng vật có thể làm đau tăng.
• Đau khi thực hiện một số nghiệm pháp chống lực: Khi khám, động tác ngửa cẳng tay chống lại lực cản hoặc duỗi ngón giữa chống lực có thể tái tạo đau ở vùng đường hầm xương quay. Tuy nhiên, giá trị chẩn đoán của từng nghiệm pháp riêng lẻ còn hạn chế và không nên được sử dụng đơn độc để kết luận bệnh.
• Ấn đau dọc đường hầm xương quay: Đây là một trong những dấu hiệu được ghi nhận thường xuyên nhất trong các nghiên cứu lâm sàng. Tổng quan hệ thống năm 2024 cho thấy thăm khám lâm sàng, đặc biệt việc xác định vùng ấn đau, được sử dụng trong tất cả các nghiên cứu được phân tích.

Yếu cơ vận động thực sự không phải đặc điểm điển hình của hội chứng đường hầm xương quay. Một số người có thể cảm thấy tay yếu do đau khiến họ không thể dùng lực tối đa. Nếu xuất hiện yếu rõ khi duỗi cổ tay hoặc các ngón tay, bác sĩ cần cân nhắc tổn thương thần kinh gian cốt sau hoặc nguyên nhân thần kinh khác.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng đường hầm xương quay

Hội chứng đường hầm xương quay chủ yếu gây đau và hạn chế chức năng hơn là tạo ra các biến chứng nguy hiểm. Tuy nhiên, triệu chứng kéo dài có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt và khả năng sử dụng tay.

Một số vấn đề có thể gặp gồm:

• Đau kéo dài: Đau cẳng tay dai dẳng có thể gây khó khăn khi lao động, chơi thể thao hoặc thực hiện các công việc cần xoay và sử dụng lực của cẳng tay.
• Hạn chế hoạt động: Người bệnh có thể chủ động giảm sử dụng tay do đau, từ đó ảnh hưởng đến một số hoạt động sinh hoạt hoặc nghề nghiệp.
• Triệu chứng tồn tại sau điều trị: Không phải tất cả trường hợp đều đáp ứng hoàn toàn với điều trị bảo tồn hoặc phẫu thuật. Các nghiên cứu về kết quả điều trị còn không đồng nhất, một phần do tiêu chuẩn chẩn đoán và phương pháp điều trị khác nhau giữa các nghiên cứu.

Nếu phải phẫu thuật giải phóng đường hầm xương quay, các biến chứng của phẫu thuật có thể bao gồm nhiễm trùng, chảy máu, tổn thương thần kinh do thủ thuật hoặc triệu chứng tái phát.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Đau khuỷu tay hoặc cẳng tay có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Người bệnh nên đi khám khi:

• Đau vùng ngoài khuỷu hoặc cẳng tay kéo dài, tái diễn hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, công việc.
• Đau không cải thiện dù đã giảm những hoạt động làm khởi phát triệu chứng.
• Xuất hiện yếu rõ khi duỗi cổ tay hoặc ngón tay.
• Có tê, rối loạn cảm giác đáng kể hoặc triệu chứng lan từ cổ xuống tay.
• Triệu chứng xuất hiện sau chấn thương hoặc kèm theo hạn chế vận động rõ.

Các biểu hiện yếu cơ hoặc rối loạn cảm giác nổi bật không phải đặc điểm điển hình của hội chứng đường hầm xương quay và có thể gợi ý một bệnh lý thần kinh hoặc cơ xương khác cần được đánh giá.

Cơ chế thường được đề cập của hội chứng đường hầm xương quay là sự chèn ép hoặc kích thích thần kinh gian cốt sau khi thần kinh đi qua các cấu trúc giải phẫu ở phần gần cẳng tay. Tuy nhiên, cơ chế bệnh sinh và ngay cả tiêu chuẩn xác định hội chứng này vẫn còn được thảo luận trong y văn.

Những vị trí giải phẫu có khả năng gây chèn ép được mô tả bao gồm các dải xơ phía trước khớp quay - lồi cầu, các mạch máu quặt ngược quay còn được gọi là leash of Henry, bờ trong cơ duỗi cổ tay quay ngắn, cung Frohse ở bờ gần cơ ngửa và bờ xa của cơ ngửa.

Ngoài chèn ép do cấu trúc mô mềm thông thường, một số tổn thương choán chỗ hoặc bất thường tại vùng này như nang, khối u hoặc cốt hóa bất thường cũng có thể gây áp lực lên thần kinh. Những nguyên nhân này không phải lúc nào cũng hiện diện nhưng là lý do bác sĩ có thể chỉ định chẩn đoán hình ảnh trong một số trường hợp.

Cần phân biệt nguyên nhân trực tiếp với các hoạt động chỉ làm tăng nguy cơ hoặc làm triệu chứng nặng hơn. Ví dụ, xoay cẳng tay lặp đi lặp lại có thể làm tăng áp lực trong đường hầm xương quay nhưng không có nghĩa mọi người thực hiện động tác này đều mắc bệnh.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng đường hầm xương quay?

Những người thường xuyên thực hiện các động tác xoay sấp - ngửa cẳng tay lặp lại có thể chịu áp lực lớn hơn tại đường hầm xương quay. Một số công việc hoặc hoạt động thể thao đòi hỏi lặp lại kiểu vận động này vì vậy có thể liên quan đến triệu chứng.

Người có tổn thương hoặc cấu trúc bất thường gây chèn ép thần kinh tại khu vực đường hầm xương quay cũng có thể phát triển triệu chứng. Tuy nhiên, vì bệnh tương đối ít gặp và tiêu chuẩn chẩn đoán chưa hoàn toàn thống nhất, bằng chứng hiện tại chưa cho phép xác định một danh sách đầy đủ các nhóm nguy cơ cao.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng đường hầm xương quay

Các yếu tố liên quan chủ yếu đến tải cơ học tại cẳng tay. Những yếu tố được đề cập gồm:

• Xoay cẳng tay lặp lại: Các động tác sấp - ngửa cẳng tay được lặp lại nhiều lần có thể làm tăng áp lực lên vùng đường hầm xương quay.
• Hoạt động gây tải lặp lại lên cẳng tay: Những hoạt động cần phối hợp duỗi khuỷu, vận động cổ tay và xoay cẳng tay kéo dài có thể làm xuất hiện hoặc làm tăng triệu chứng ở người đã có tình trạng kích thích thần kinh.
• Bất thường hoặc tổn thương gây chèn ép tại chỗ: Nang, khối choán chỗ hoặc một số bất thường cấu trúc có thể tạo áp lực lên thần kinh. Đây là nguyên nhân cơ học hơn là yếu tố nguy cơ do lối sống.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng đường hầm xương quay

Do chưa có một xét nghiệm đơn lẻ có thể xác nhận bệnh trong mọi trường hợp, chẩn đoán thường dựa trên sự kết hợp giữa bệnh sử, vị trí đau, khám lâm sàng và loại trừ những nguyên nhân khác gây đau vùng ngoài khuỷu - cẳng tay.

Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng

Bác sĩ tìm hiểu vị trí đau, những hoạt động làm đau tăng, thời gian xuất hiện triệu chứng và ảnh hưởng đến chức năng tay. Khi khám, bác sĩ có thể xác định điểm đau dọc đường hầm xương quay và thực hiện các động tác như ngửa cẳng tay hoặc duỗi ngón chống lực để xem triệu chứng có được tái tạo hay không. Đây là nền tảng của quá trình chẩn đoán, nhưng không có một nghiệm pháp riêng lẻ nào đủ để xác nhận bệnh một cách chắc chắn.

Điện cơ và đo dẫn truyền thần kinh

Điện cơ (EMG) và nghiên cứu dẫn truyền thần kinh (NCS) đánh giá hoạt động điện và khả năng dẫn truyền của dây thần kinh - cơ. Các xét nghiệm này thường bình thường ở hội chứng đường hầm xương quay, vì vậy kết quả bình thường không loại trừ bệnh. Chúng có thể hữu ích hơn trong việc tìm kiếm tổn thương thần kinh gian cốt sau rõ rệt hoặc những bệnh lý thần kinh khác.

Tổng quan hệ thống năm 2024 ghi nhận bất thường điện cơ hoặc dẫn truyền thần kinh chỉ xuất hiện ở một tỷ lệ nhỏ các chi được khảo sát trong những nghiên cứu có thực hiện xét nghiệm này, củng cố nhận định rằng đây không phải xét nghiệm xác nhận đáng tin cậy cho hội chứng đường hầm xương quay.

Chụp X-quang

Trong một số trường hợp, X-quang khuỷu tay hoặc cẳng tay có thể được sử dụng để đánh giá tổn thương xương hoặc bất thường khác có khả năng giải thích triệu chứng. X-quang không trực tiếp chẩn đoán hội chứng đường hầm xương quay.

Chụp cộng hưởng từ

MRI thường không cho thấy bất thường đặc hiệu ở người mắc hội chứng đường hầm xương quay. Giá trị quan trọng của MRI là hỗ trợ tìm các nguyên nhân khác hoặc phát hiện cấu trúc có thể chèn ép thần kinh, chẳng hạn khối u, nang hoặc cốt hóa bất thường. Một số trường hợp có thể thấy những thay đổi ở cơ thuộc vùng chi phối của thần kinh gian cốt sau, nhưng những dấu hiệu này không phải lúc nào cũng xuất hiện.

Tiêm thuốc tê tại đường hầm xương quay

Trong một số tình huống, bác sĩ có thể sử dụng tiêm thuốc tê tại vùng nghi ngờ để hỗ trợ quá trình chẩn đoán. Nếu đau giảm sau tiêm, kết quả có thể cung cấp thêm thông tin, nhưng kỹ thuật phải được thực hiện cẩn thận vì thuốc tê lan sang vùng lồi cầu ngoài có thể làm giảm đau do bệnh lý khác và gây khó khăn cho việc diễn giải kết quả.

Một phần quan trọng của chẩn đoán là phân biệt hội chứng đường hầm xương quay với viêm lồi cầu ngoài, hội chứng chèn ép thần kinh gian cốt sau, bệnh lý đám rối thần kinh cánh tay và một số bệnh lý cột sống cổ. Viêm lồi cầu ngoài thường đau rõ ngay tại lồi cầu ngoài, trong khi hội chứng đường hầm xương quay thường đau xa hơn về phía cẳng tay.

Phương pháp điều trị hội chứng đường hầm xương quay hiệu quả

Lựa chọn điều trị phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, thời gian mắc bệnh, ảnh hưởng đến hoạt động, nguyên nhân nghi ngờ và kết quả đánh giá của bác sĩ. Nhìn chung, điều trị không phẫu thuật thường được lựa chọn trước. Tuy nhiên, bằng chứng so sánh trực tiếp giữa các phương pháp điều trị còn hạn chế và chưa xác định được một chiến lược tối ưu áp dụng cho mọi người bệnh.

Điều chỉnh hoạt động

Đây là một phần của điều trị bảo tồn. Mục tiêu là giảm những tư thế hoặc hoạt động làm tăng áp lực lên vùng đường hầm xương quay, đặc biệt các động tác lặp lại gây đau.

Người bệnh có thể được hướng dẫn tạm thời giảm hoặc điều chỉnh những hoạt động liên quan đến xoay cẳng tay và các tư thế làm triệu chứng tăng. Mức độ điều chỉnh cần phù hợp với công việc và tình trạng cụ thể của từng người.

Nẹp hỗ trợ

Nẹp tháo rời có thể được sử dụng trong điều trị bảo tồn ở một số trường hợp nhằm giảm tải và hạn chế những vận động làm triệu chứng tăng. Việc lựa chọn loại nẹp và thời gian sử dụng cần dựa trên đánh giá chuyên môn thay vì tự bất động tay kéo dài.

Thuốc giảm đau hoặc chống viêm

Thuốc chống viêm không steroid có thể được sử dụng như một biện pháp kiểm soát triệu chứng ở một số người bệnh. Thuốc không loại bỏ mọi nguyên nhân chèn ép cơ học và có thể gây tác dụng không mong muốn, vì vậy cần sử dụng phù hợp với tình trạng sức khỏe và hướng dẫn của nhân viên y tế.

Tiêm corticosteroid

Tiêm corticosteroid vào vùng đường hầm xương quay đã được nghiên cứu như một phương pháp điều trị không phẫu thuật. Một nghiên cứu tiến cứu trên 40 người bệnh, trong đó 35 người hoàn thành theo dõi một năm, ghi nhận sự cải thiện về đau và chức năng sau một lần tiêm. Tuy nhiên, đây không phải thử nghiệm ngẫu nhiên có nhóm chứng, do đó kết quả chưa đủ để chứng minh phương pháp này hiệu quả cho tất cả người bệnh.

Tiêm thuốc tại vùng thần kinh cũng là một thủ thuật y khoa và cần được bác sĩ đánh giá chỉ định, cân nhắc lợi ích và nguy cơ trước khi thực hiện.

Vật lý trị liệu

Vật lý trị liệu có thể được sử dụng như một biện pháp hỗ trợ trong điều trị không phẫu thuật hoặc phục hồi sau phẫu thuật. Mục tiêu có thể bao gồm điều chỉnh hoạt động, duy trì chức năng chi trên và phục hồi vận động phù hợp. Tuy nhiên, bằng chứng chất lượng cao xác định phác đồ vật lý trị liệu tối ưu riêng cho hội chứng đường hầm xương quay hiện còn hạn chế.

Phẫu thuật giải phóng đường hầm xương quay

Phẫu thuật thường được cân nhắc cho những trường hợp triệu chứng kéo dài, ảnh hưởng đáng kể đến chức năng và không đáp ứng đầy đủ với điều trị không phẫu thuật sau khi chẩn đoán đã được đánh giá kỹ. Mục tiêu của phẫu thuật là giải phóng các cấu trúc có khả năng gây chèn ép thần kinh.

Tổng quan hệ thống công bố năm 2026 phân tích 11 nghiên cứu với 401 chi trên được phẫu thuật cho thấy các kỹ thuật tiếp cận và kết quả được báo cáo khá khác nhau giữa các nghiên cứu. Điều này phản ánh thực tế rằng phương pháp phẫu thuật tối ưu vẫn chưa hoàn toàn thống nhất.

Các nghiên cứu so sánh chất lượng cao giữa điều trị bảo tồn và phẫu thuật còn thiếu. Vì vậy, không nên hiểu phẫu thuật là lựa chọn mặc định cho mọi trường hợp hội chứng đường hầm xương quay.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng đường hầm xương quay

Chế độ sinh hoạt

Đối với người đã được chẩn đoán hoặc đang được đánh giá hội chứng đường hầm xương quay, một số biện pháp sinh hoạt có thể hỗ trợ kiểm soát triệu chứng:

• Điều chỉnh hoặc tạm giảm các động tác xoay cẳng tay lặp lại nếu những động tác này làm đau tăng.
• Tránh duy trì kéo dài những tư thế được xác định là làm triệu chứng nặng hơn.
• Sắp xếp thời gian nghỉ hợp lý khi công việc cần sử dụng cẳng tay liên tục.
• Thực hiện chương trình vận động hoặc phục hồi chức năng theo hướng dẫn nếu đã được chỉ định.
• Không tự bất động khuỷu tay hoặc cổ tay trong thời gian dài nếu chưa được đánh giá, vì nhu cầu sử dụng nẹp khác nhau giữa từng trường hợp.

Điều chỉnh hoạt động và nẹp tháo rời là những biện pháp được đề cập trong điều trị bảo tồn hội chứng đường hầm xương quay.

Chế độ dinh dưỡng

Hiện chưa có chế độ ăn đặc hiệu được chứng minh có thể giải phóng chèn ép thần kinh hoặc điều trị hội chứng đường hầm xương quay. Vì vậy:

• Duy trì chế độ ăn cân đối, đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng chung thay vì tìm kiếm thực phẩm có tác dụng "chữa" hội chứng đường hầm xương quay.
• Không cần kiêng một nhóm thực phẩm cụ thể chỉ vì mắc hội chứng này nếu không có bệnh lý khác yêu cầu chế độ ăn riêng.
• Không nên sử dụng thực phẩm bổ sung với mục đích điều trị chèn ép thần kinh khi chưa có chỉ định phù hợp.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng đường hầm xương quay hiệu quả

Hiện chưa có biện pháp nào được chứng minh có thể phòng ngừa hoàn toàn hội chứng đường hầm xương quay. Do các hoạt động xoay cẳng tay lặp lại được xem là một yếu tố có thể làm tăng áp lực trong đường hầm xương quay, việc kiểm soát tải cơ học là hướng phòng ngừa hợp lý, nhưng bằng chứng trực tiếp về hiệu quả phòng bệnh còn hạn chế.

Một số biện pháp có thể được cân nhắc gồm:

• Hạn chế quá tải lặp lại: Tránh tăng đột ngột khối lượng công việc hoặc hoạt động thể thao đòi hỏi xoay cẳng tay liên tục, đặc biệt khi đã xuất hiện đau.
• Điều chỉnh thao tác làm việc: Với công việc có động tác lặp lại, có thể thay đổi cách thao tác hoặc bố trí khoảng nghỉ để giảm thời gian cẳng tay chịu tải liên tục.
• Không tiếp tục hoạt động gây đau kéo dài: Đau tái diễn khi thực hiện một động tác cụ thể là lý do để điều chỉnh hoạt động và cân nhắc đánh giá y tế nếu triệu chứng không cải thiện.