Xét nghiệm viêm đường tiết niệu là gì? Quy trình thực hiện

Các triệu chứng viêm đường tiết niệu đôi khi khá điển hình nhưng cũng có thể mơ hồ ở một số trường hợp. Do đó, chỉ dựa vào biểu hiện lâm sàng có thể chưa đủ để xác định nguyên nhân gây viêm. Xét nghiệm đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện tác nhân gây bệnh và mức độ nhiễm trùng.

Xét nghiệm viêm đường tiết niệu là gì?

Xét nghiệm viêm đường tiết niệu là các kiểm tra y khoa được thực hiện nhằm xác định có vi khuẩn trong nước tiểu hay không, đánh giá mức độ viêm nhiễm, tìm nguyên nhân gây nhiễm trùng và hỗ trợ bác sĩ lựa chọn kháng sinh phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Phần lớn các trường hợp chỉ cần xét nghiệm nước tiểu đơn giản là đủ để định hướng chẩn đoán. Một số trường hợp đặc biệt có thể cần thêm xét nghiệm máu hoặc chẩn đoán hình ảnh để đánh giá toàn diện hơn. Xét nghiệm viêm đường tiết niệu sẽ bao gồm những xét nghiệm như sau:

Tổng phân tích nước tiểu

Đây là xét nghiệm phổ biến nhất và thường là bước đầu tiên trong chẩn đoán viêm đường tiết niệu. Mẫu nước tiểu được kiểm tra để tìm kiếm các dấu hiệu bất thường, bao gồm bạch cầu là dấu hiệu của quá trình viêm đang xảy ra, hồng cầu có thể xuất hiện do kích ứng niệu đạo hoặc bàng quang, nitrit là chất gợi ý sự hiện diện của vi khuẩn, và vi khuẩn hoặc mủ trong nước tiểu. Ưu điểm của xét nghiệm này là cho kết quả nhanh trong khoảng từ 1 đến 2 giờ, chi phí thấp và phù hợp để sàng lọc ban đầu tại hầu hết các cơ sở y tế.

Cấy nước tiểu

Cấy nước tiểu là bước tiếp theo quan trọng khi tổng phân tích nước tiểu cho kết quả bất thường hoặc khi người bệnh thuộc nhóm đặc biệt như phụ nữ mang thai, trẻ em, người cao tuổi hoặc trường hợp điều trị không đáp ứng. Mục đích của xét nghiệm này là xác định chính xác loại vi khuẩn gây bệnh và làm kháng sinh đồ để biết vi khuẩn nhạy cảm với loại kháng sinh nào. Kết quả cấy nước tiểu thường có sau từ 24 đến 72 giờ và đóng vai trò quan trọng trong việc giảm tình trạng kháng kháng sinh do dùng thuốc không phù hợp.

Xét nghiệm máu

Xét nghiệm máu không phải lúc nào cũng được chỉ định trong viêm đường tiết niệu, nhưng cần thiết khi người bệnh có sốt cao, nghi ngờ nhiễm trùng đã lan lên thận hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng huyết. Mục đích chính là kiểm tra số lượng bạch cầu để đánh giá mức độ nhiễm trùng và đánh giá chức năng thận xem có bị ảnh hưởng hay không.

Siêu âm và chẩn đoán hình ảnh

Không phải ai cũng cần thực hiện chẩn đoán hình ảnh, nhưng phương pháp này được chỉ định khi nhiễm trùng tái phát nhiều lần, nghi ngờ có sỏi thận hoặc dị tật đường tiểu, hoặc ở trẻ nhỏ có bất thường cần đánh giá cấu trúc giải phẫu.

Người bệnh nên đến cơ sở y tế để được chỉ định xét nghiệm khi xuất hiện các triệu chứng sau:

• Tiểu buốt, tiểu rắt hoặc cảm giác tiểu không hết.
• Nước tiểu đục bất thường hoặc có mùi hôi khó chịu.
• Đau âm ỉ hoặc đau quặn vùng bụng dưới.
• Sốt, ớn lạnh không rõ nguyên nhân.
• Đau lưng vùng hông, gợi ý khả năng nhiễm trùng đã lan lên thận.

Phụ nữ mang thai có triệu chứng tiểu khó cần đi khám sớm hơn vì nguy cơ biến chứng cao hơn người bình thường. Trẻ nhỏ sốt không rõ nguyên nhân cũng cần được loại trừ viêm đường tiết niệu ngay cả khi chưa có triệu chứng tiểu bất thường rõ ràng.

Quy trình thực hiện xét nghiệm viêm đường tiết niệu và cách chuẩn bị đúng

Cách lấy mẫu nước tiểu đúng cách

Chất lượng mẫu nước tiểu đóng vai trò quyết định đến độ chính xác của kết quả. Nếu lấy mẫu sai cách, vi khuẩn từ da hoặc niêm mạc vùng sinh dục có thể lẫn vào mẫu và gây kết quả sai lệch. Người bệnh cần thực hiện theo trình tự sau để đảm bảo mẫu đạt chuẩn:

• Rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi thực hiện.
• Vệ sinh vùng kín bằng nước sạch và lau khô.
• Bắt đầu tiểu một lượng nhỏ vào bồn cầu, sau đó mới hứng phần nước tiểu giữa dòng vào lọ vô trùng.
• Đậy nắp lọ kín ngay sau khi lấy và gửi đến phòng xét nghiệm trong thời gian sớm nhất có thể.

Thông thường, người bệnh không cần nhịn ăn khi chỉ thực hiện xét nghiệm nước tiểu đơn thuần. Tuy nhiên, nếu bác sĩ chỉ định làm thêm xét nghiệm máu, người bệnh có thể được yêu cầu nhịn ăn từ 6 đến 8 giờ trước khi lấy mẫu. Cần tuân thủ hướng dẫn cụ thể của cơ sở y tế để đảm bảo kết quả chính xác nhất.

Thời gian có kết quả

Tùy theo loại xét nghiệm, thời gian chờ kết quả sẽ khác nhau. Tổng phân tích nước tiểu thường có kết quả trong ngày, xét nghiệm máu mất vài giờ, còn cấy nước tiểu cần từ 1 đến 3 ngày vì phải chờ vi khuẩn phát triển trong môi trường nuôi cấy.

Chi phí xét nghiệm

Chi phí xét nghiệm viêm đường tiết niệu phụ thuộc vào loại xét nghiệm được chỉ định, cơ sở y tế công lập hay tư nhân và có thực hiện kháng sinh đồ hay không. Tại Việt Nam, xét nghiệm nước tiểu cơ bản thường có chi phí tương đối thấp và được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định khi có chỉ định từ bác sĩ.

Vì sao xét nghiệm viêm đường tiết niệu quan trọng trong điều trị và phòng biến chứng?

Giúp điều trị đúng thuốc

Một trong những lý do quan trọng nhất để thực hiện xét nghiệm viêm đường tiết niệu trước khi dùng thuốc là tránh tình trạng tự ý mua kháng sinh không có chỉ định. Việc dùng sai thuốc có thể khiến bệnh tái phát dai dẳng, hình thành các chủng vi khuẩn kháng kháng sinh và che lấp triệu chứng của bệnh lý nặng hơn đang tiềm ẩn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, kháng kháng sinh là một trong những mối đe dọa sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng hiện nay và việc sử dụng kháng sinh có trách nhiệm là trách nhiệm của cả người bệnh lẫn thầy thuốc.

Ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm

Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, viêm đường tiết niệu có thể tiến triển thành các biến chứng nghiêm trọng như viêm thận cấp, áp xe thận và trong trường hợp hiếm gặp là nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng. Nguy cơ biến chứng đặc biệt cao ở người cao tuổi có sức đề kháng kém, người mắc tiểu đường, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch do bệnh lý hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài.

Phát hiện các vấn đề tiềm ẩn

Ngoài chẩn đoán nhiễm trùng, xét nghiệm viêm đường tiết niệu còn giúp bác sĩ phát hiện các vấn đề tiềm ẩn có thể là nguyên nhân gốc rễ khiến người bệnh bị nhiễm trùng tái phát nhiều lần, bao gồm sỏi thận cản trở dòng chảy nước tiểu, dị dạng cấu trúc đường tiết niệu và tình trạng nhiễm trùng mạn tính chưa được kiểm soát đúng cách.

Nhìn chung, việc nắm rõ xét nghiệm viêm đường tiết niệu là gì giúp người bệnh hiểu rõ vai trò của xét nghiệm trong chẩn đoán và theo dõi điều trị. Từ đó, quá trình thăm khám có thể diễn ra chủ động và phù hợp hơn với từng tình trạng cụ thể. Khi có triệu chứng nghi ngờ, nên tham khảo ý kiến bác sĩ để được chỉ định xét nghiệm cần thiết.