Tiểu đường ở trẻ em là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng ngừa

Đái tháo đường hay tiểu đường, trước đây thường gặp ở người cao tuổi hoặc người có lối sống không lành mạnh. Tuy nhiên, bệnh đang có xu hướng trẻ hóa và có thể xuất hiện ở trẻ nhỏ. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể gây nhiều biến chứng ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Cùng Tiêm chủng Long Châu tìm hiểu trong bài viết này nhé!

Tiểu đường ở trẻ em là gì?

Đây là tình trạng rối loạn chuyển hóa khiến lượng đường glucose trong máu tăng cao kéo dài. Bình thường, hormone insulin do tuyến tụy tiết ra giúp đưa glucose từ máu vào tế bào để tạo năng lượng cho cơ thể. Khi quá trình sản xuất insulin bị thiếu hụt hoặc cơ thể không sử dụng insulin hiệu quả, glucose sẽ tích tụ trong máu và dẫn đến tiểu đường.

Ở trẻ em, thường gặp nhất là tiểu đường type 1, khi tuyến tụy không còn khả năng sản xuất đủ insulin, khiến cơ thể không thể kiểm soát đường huyết, do đó trẻ cần được điều trị bằng insulin và theo dõi đường huyết thường xuyên. Bệnh thường xuất hiện ở trẻ từ khoảng 4 - 6 tuổi hoặc trong giai đoạn dậy thì.

Ngoài type 1, trẻ cũng có thể mắc đái tháo đường type 2, dù ít phổ biến hơn. Loại này xảy ra khi cơ thể kháng insulin - nghĩa là insulin vẫn được tạo ra nhưng hoạt động không hiệu quả. Những năm gần đây, tỷ lệ trẻ mắc type 2 có xu hướng tăng do tình trạng thừa cân, béo phì và lối sống ít vận động.

Bên cạnh đó, một số dạng hiếm hơn như đái tháo đường sơ sinh, đái tháo đường khởi phát ở người trẻ hoặc đái tháo đường thứ phát do bệnh lý tuyến tụy cũng có thể gặp ở trẻ. Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp vẫn thuộc type 1 và cần được phát hiện sớm để điều trị và kiểm soát bệnh hiệu quả.

Nguyên nhân nào khiến trẻ mắc tiểu đường?

Tiểu đường ở trẻ em có thể hình thành do nhiều yếu tố khác nhau. Dưới đây là một số nguyên nhân phổ biến làm tăng nguy cơ đái tháo đường ở trẻ em:

• Yếu tố di truyền: Khoảng 10 - 20% trường hợp liên quan đến tiền sử gia đình mắc bệnh, làm ảnh hưởng đến khả năng sản xuất hoặc hoạt động của insulin.
• Mẹ mắc tiểu đường thai kỳ: Trẻ sinh ra từ mẹ bị tiểu đường thai kỳ có nguy cơ rối loạn chuyển hóa đường cao hơn nếu mẹ không kiểm soát tốt đường huyết.
• Rối loạn miễn dịch (type 1): Hệ miễn dịch tấn công tế bào beta tuyến tụy, làm giảm hoặc mất khả năng sản xuất insulin, khiến đường huyết tăng cao.
• Thừa cân, béo phì: Nhất là béo bụng, làm tăng đề kháng insulin và nguy cơ mắc tiểu đường type 2.
• Chế độ ăn không lành mạnh: Thường xuyên dùng thức ăn nhanh, đồ ngọt, nước có gas làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa.
• Ít vận động: Lối sống tĩnh tại, ít hoạt động thể chất dễ dẫn đến tăng cân và làm gia tăng nguy cơ tiểu đường ở trẻ em.

Dấu hiệu nhận biết đái tháo đường ở trẻ em

Các dấu hiệu thường xuất hiện khi đường huyết tăng cao và cơ thể không sử dụng được glucose để tạo năng lượng. Phụ huynh nên chú ý những biểu hiện sau nhằm đưa trẻ đi khám sớm để được chẩn đoán và điều trị kịp thời:

• Khát nước nhiều, uống nước liên tục.
• Đi tiểu nhiều lần, tiểu đêm hoặc tè dầm trở lại.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân dù ăn uống bình thường.
• Hay đói, thường xuyên đòi ăn.
• Mệt mỏi, ít vận động, dễ cáu gắt hoặc thay đổi cảm xúc.
• Nhìn mờ, đau đầu khi đường huyết tăng cao.
• Buồn nôn, đau bụng hoặc nhiễm trùng da, miệng tái phát.

Biến chứng nào xảy ra nếu không điều trị?

Nếu không được kiểm soát tốt, bệnh có thể gây tổn thương nhiều cơ quan quan trọng theo thời gian. Mức đường huyết tăng cao kéo dài là yếu tố chính dẫn đến các biến chứng mạn tính, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và chất lượng sống của trẻ.

Biến chứng tim mạch

Trẻ mắc đái tháo đường có nguy cơ cao hơn đối với các bệnh lý tim và mạch máu như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, bệnh mạch vành hoặc đột quỵ khi trưởng thành. Kiểm soát đường huyết ổn định giúp giảm đáng kể nguy cơ này.

Biến chứng mắt

Đái tháo đường có thể gây tổn thương võng mạc, làm suy giảm thị lực và tăng nguy cơ mù lòa. Ngoài ra, nguy cơ đục thủy tinh thể và tăng nhãn áp cũng cao hơn so với trẻ khỏe mạnh.

Tổn thương thận

Đường huyết cao có thể làm hỏng các vi mạch tại thận - nơi thực hiện chức năng lọc chất thải. Nếu tổn thương tiến triển nặng, trẻ có thể đối mặt với suy thận mạn tính, thậm chí phải lọc máu về sau.

Tổn thương thần kinh

Lượng glucose dư thừa trong máu có thể làm hỏng các mao mạch nuôi dây thần kinh, gây tê bì, châm chích hoặc đau rát, thường bắt đầu ở tay hoặc chân.

Nhiễm trùng da, răng miệng

Trẻ mắc đái tháo đường dễ bị nhiễm trùng da, nấm, viêm lợi hoặc khô miệng hơn do sức đề kháng suy giảm và môi trường đường huyết cao thuận lợi cho vi khuẩn phát triển.

Phòng ngừa bệnh như thế nào?

Với đái tháo đường type 1, hiện chưa có biện pháp ngăn ngừa do đây là bệnh tự miễn, không lây nhiễm và không thể dự đoán chính xác ai sẽ mắc bệnh. Trẻ không thể lây bệnh từ người khác hay truyền cho bạn bè, người thân.

Trong khi đó, có thể giảm nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 nếu thực hiện sớm và duy trì lâu dài các biện pháp sau:

• Chế độ dinh dưỡng cân đối: Đảm bảo đủ các nhóm chất (đạm, béo, vitamin, khoáng chất, tinh bột hợp lý), ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, trái cây, sữa và protein nạc.
• Hạn chế đường, thực phẩm chế biến sẵn: Giảm nước ngọt, bánh kẹo, đồ chiên rán, thức ăn nhanh.
• Kiểm soát cân nặng: Theo dõi chỉ số tăng trưởng, tránh béo phì, nhất là béo bụng.
• Tăng cường vận động: Khuyến khích trẻ tập thể dục, chơi thể thao hoặc vận động ngoài trời mỗi ngày; hạn chế thời gian xem TV, chơi điện tử.
• Duy trì sinh hoạt điều độ: Ăn uống, ngủ nghỉ đúng giờ, cân bằng thời gian học tập và vui chơi để hỗ trợ chuyển hóa ổn định.

Tiểu đường ở trẻ em là bệnh mạn tính cần được theo dõi lâu dài để phòng ngừa biến chứng tim mạch, thận, mắt và thần kinh. Việc nhận biết sớm dấu hiệu bất thường, duy trì chế độ ăn cân đối, tăng cường vận động và khám sức khỏe định kỳ sẽ giúp kiểm soát đường huyết hiệu quả, đồng thời hỗ trợ trẻ phát triển khỏe mạnh và toàn diện.