Tay chân miệng vào mùa cao điểm, cảnh giác EV71 ở trẻ nhỏ

Số ca tay chân miệng có thể tăng vào những giai đoạn nhất định trong năm, đặt ra yêu cầu theo dõi sát hơn ở trẻ nhỏ. Đáng lưu ý, EV71 là một trong những tác nhân gây bệnh có liên quan đến các trường hợp diễn tiến nặng và biến chứng, vì vậy cha mẹ cần nhận biết dấu hiệu cảnh báo để đưa trẻ đi khám kịp thời.

Việt Nam từng ghi nhận khoảng 50.000 - 100.000 ca tay chân miệng mỗi năm

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm thường gặp ở trẻ em, nhưng thanh thiếu niên và người lớn cũng có thể mắc bệnh. Phần lớn trường hợp diễn tiến nhẹ, với các biểu hiện thường gặp như sốt, đau hoặc loét miệng, phát ban hoặc nổi bóng nước ở tay, chân, đùi và vùng mông.

Tại Việt Nam, bệnh tay chân miệng lưu hành quanh năm ở nhiều địa phương và theo dữ liệu dịch tễ được công bố trước đây, thường có hai giai đoạn gia tăng là tháng 3 - 5 và tháng 9 - 12. Số trường hợp được báo cáo trong một năm từng dao động khoảng 50.000 - 100.000 ca, trong đó khu vực phía Nam chiếm hơn 60% tổng số ca. Vì vậy, trong giai đoạn bệnh có xu hướng gia tăng, phụ huynh cần chú ý phòng ngừa và theo dõi sức khỏe trẻ để kịp thời phát hiện các dấu hiệu bất thường.

Một trong những đợt bùng phát đáng chú ý xảy ra vào năm 2011, khi Việt Nam ghi nhận 112.370 trường hợp mắc và 169 trường hợp tử vong trên 63 tỉnh, thành phố. Đây là số liệu lịch sử, nhưng cho thấy tay chân miệng có khả năng tạo ra gánh nặng bệnh tật đáng kể khi số ca gia tăng mạnh.

Bệnh có thể lây qua nước bọt, dịch tiết đường hô hấp, dịch từ bóng nước và phân của người nhiễm. Virus cũng có thể truyền gián tiếp qua đồ chơi, vật dụng hoặc bề mặt bị nhiễm virus, khiến môi trường trẻ sinh hoạt tập thể như nhà trẻ và trường mầm non cần được đặc biệt chú ý.

EV71 có thể lây mạnh trong gia đình và gây biến chứng thần kinh

Tay chân miệng có thể do nhiều tuýp enterovirus khác nhau gây ra. Trong đó, tuýp EV71 được quan tâm vì có liên quan đến các  thể bệnh nặng, đặc biệt là những biến chứng ở hệ thần kinh trung ương, tim mạch, suy đa tạng…

Một tổng quan y khoa công bố năm 2016 ghi nhận tỷ lệ lây truyền EV71 cho người tiếp xúc trong gia đình khoảng 50%. Trong nhóm anh chị em ruột và anh chị em họ, tỷ lệ được báo cáo khoảng 80%. Khoảng 50% người lớn nhiễm EV71 có thể không biểu hiện triệu chứng, nhưng vẫn có khả năng tham gia vào quá trình lây truyền virus trong cộng đồng.

Đáng chú ý, tổng quan này ước tính khoảng 0,2 - 1% trẻ nhiễm EV71 phát triển biến chứng thần kinh. Tỷ lệ này tương đối nhỏ, nhưng mức độ nghiêm trọng của biến chứng khiến việc theo dõi trẻ mắc tay chân miệng vẫn đóng vai trò rất quan trọng nhằm phát hiện sớm và điều trị kịp thời, phù hợp.

Trong các biểu hiện thần kinh được tổng hợp, viêm não thân não chiếm khoảng 58%, viêm màng não vô khuẩn khoảng 36%, trong khi viêm não thân não kèm rối loạn chức năng tim mạch - hô hấp chiếm khoảng 4%. Ở trường hợp nặng, viêm não thân não do EV71 có thể đi kèm rối loạn thần kinh tự chủ, biến động huyết áp, phù phổi hoặc xuất huyết phổi. Bệnh có thể tiến triển nhanh, vì vậy phát hiện dấu hiệu, triệu chứng cảnh báo có ý nghĩa quan trọng.

Những dấu hiệu nào cảnh báo tay chân miệng diễn tiến nặng?

Phần lớn trẻ mắc tay chân miệng có thể tự hồi phục trong khoảng 1 tuần đến 10 ngày, nhưng cha mẹ cần theo dõi sát diễn tiến bệnh thay vì chỉ quan sát các bóng nước trên da. Mức độ tổn thương ngoài da không đủ để xác định trẻ có nhiễm EV71 hay dự đoán bệnh sẽ nặng hay nhẹ. Một số biểu hiện bất thường cần được chú ý gồm:

• Sốt cao hoặc sốt kéo dài: Trẻ sốt cao, đặc biệt khi khó hạ sốt hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.
• Giật mình bất thường: Trẻ giật mình nhiều lần, kể cả khi đang thức.
• Biểu hiện thần kinh: Run tay chân, đi đứng loạng choạng, lừ đừ hoặc quấy khóc bất thường.
• Co giật: Cần được đánh giá và xử trí y tế kịp thời.
• Bất thường hô hấp, tuần hoàn: Thở nhanh, khó thở, tím tái hoặc xuất hiện những dấu hiệu bất thường khác.

Khi trẻ có dấu hiệu cảnh báo, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá. Không nên tự xác định mức độ bệnh hoặc chủng virus dựa trên triệu chứng tại nhà.

Phòng ngừa tay chân miệng bằng vắc xin và các biện pháp vệ sinh

Phòng bệnh tay chân miệng cần kết hợp nhiều biện pháp, đặc biệt khi trẻ sinh hoạt trong môi trường tập thể. Hiện Việt Nam đã cấp phép lưu hành vắc xin phòng bệnh tay chân miệng do Enterovirus A71 (EV71), bổ sung thêm một biện pháp dự phòng đối với bệnh do chủng virus này gây ra.

Bên cạnh tiêm chủng, gia đình cần duy trì các biện pháp phòng lây nhiễm phổ thông như rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, vệ sinh đồ chơi và bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc, xử lý chất thải đúng cách và hạn chế tiếp xúc với người mắc bệnh. Những biện pháp này đặc biệt đóng vai trò quan trọng tại gia đình, nhà trẻ, trường học và những nơi trẻ sinh hoạt tập trung.

Cũng cần lưu ý, tay chân miệng có thể do nhiều tuýp enterovirus khác nhau gây ra. Vì vậy, với vắc xin nhắm vào EV71, việc tiêm chủng không thay thế hoàn toàn các biện pháp vệ sinh và kiểm soát lây nhiễm phổ thông. Phụ huynh nên đưa trẻ tiêm theo chỉ định, độ tuổi và lịch tiêm được khuyến cáo đối với loại vắc xin được cấp phép sử dụng.

Tay chân miệng vào mùa cao điểm, cảnh giác EV71 ở trẻ nhỏ là điều cha mẹ cần đặc biệt lưu ý để chủ động bảo vệ trẻ. Bên cạnh thực hiện tốt vệ sinh cá nhân, môi trường và hạn chế nguồn lây, phụ huynh nên theo dõi sát các biểu hiện bất thường, nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo và đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời khi bệnh có dấu hiệu diễn tiến nặng.