Phù gai thị là gì? Nguyên nhân và các triệu chứng thường gặp

Gai thị là nơi thần kinh thị giác đi vào nhãn cầu, tập trung các sợi trục của hơn 1 triệu tế bào hạch võng mạc. Khi áp lực nội sọ tăng cao, sự lưu thông dịch và bào tương bị tắc nghẽn, dẫn đến hiện tượng phù gai thị (Papilledema). Đây là một triệu chứng đáy mắt quan trọng trong bệnh nội thần kinh, đòi hỏi sự can thiệp y tế khẩn cấp để bảo vệ thị lực của bệnh nhân.

Phù gai thị là gì? Phân loại theo giai đoạn

Đây là tình trạng sưng cả hai đĩa thị giác ở mắt do tăng áp lực nội sọ. Dịch não tủy liên tục được giải phóng và tái hấp thu để bảo vệ não, nhưng khi áp lực này tăng cao sẽ gây chèn ép lên đầu dây thần kinh thị giác, dẫn đến hiện tượng phù đặc trưng.

Tình trạng sưng đĩa thị này thường được coi là một trường hợp cấp cứu y tế. Bệnh phổ biến hơn ở phụ nữ, đặc biệt người trong độ tuổi sinh đẻ (20 - 44 tuổi) có chỉ số BMI cao. Dựa trên mức độ, tình trạng này được chia thành 4 giai đoạn tiến triển chính:

• Giai đoạn sớm: Đĩa thị nhìn gần như bình thường nhưng bắt đầu mờ ở cực mũi, cực trên và cực dưới. Gai thị cương tụ, bờ gai hơi nhòe ở phía thái dương và tĩnh mạch hơi giãn. Đây là giai đoạn khó phát hiện nếu không soi đáy mắt chuyên dụng.
• Giai đoạn phát triển hoàn toàn: Bờ đĩa thị và các mạch máu lớn bị che khuất, đĩa thị lồi lên như hình nấm và mất lõm gai sinh lý. Xuất hiện phù lan tỏa, các lớp sợi thần kinh nổi dạng tia và thường có xuất huyết quanh gai thị.
• Giai đoạn mạn tính: Phù kéo dài nhiều tháng, các vết xuất huyết và xuất tiết dần giảm. Tĩnh mạch bớt căng nhưng động mạch co nhỏ, đĩa thị bớt lồi. Thị lực bắt đầu bị ảnh hưởng với rối loạn sắc giác và khuyết thị trường.
• Giai đoạn teo gai: Giai đoạn cuối và nguy hiểm nhất. Gai thị lúc này trở nên bạc màu, trắng bệch, bờ nham nhở và mất bóng. Các mạch máu trên gai mất đi, võng mạc co nhỏ lại. Cuối cùng gây suy giảm thị lực trầm trọng, có thể dẫn đến mù lòa nếu không được can thiệp kịp thời.

Nguyên nhân gây phù gai thị là gì?

Có rất nhiều yếu tố dẫn đến sự tích tụ áp lực lên dây thần kinh thị giác. Nguyên nhân thường được phân loại dựa trên vị trí khởi phát tổn thương, bao gồm:

• Tại hốc mắt: Bất kỳ khối u hốc mắt hoặc ổ áp xe nào đè ép lên đoạn dây thần kinh thị giác đi qua hốc mắt đều gây ra tình trạng ứ phù. Ngoài ra, bệnh Basedow là bệnh nội tiết gây lồi mắt cũng là một nguyên nhân phổ biến.
• Tại nội sọ: Đây là nhóm nguyên nhân nguy hiểm nhất, bao gồm u não nguyên phát hoặc di căn, áp xe não, xuất huyết dưới nhện hoặc bọc máu do chấn thương sọ não. Tăng áp lực nội sọ vô căn (giả u não) cũng thường xuyên được ghi nhận.
• Toàn thân: Một số bệnh lý hệ thống như nhiễm độc thai nghén ở phụ nữ mang thai hoặc bệnh bạch cầu cũng có thể gây ra biến chứng sưng đĩa thị.

Các triệu chứng thường gặp của bệnh

Tình trạng sưng đĩa thị do tăng áp lực nội sọ thường xảy ra ở cả hai mắt. Ở giai đoạn đầu, thị lực có thể chưa giảm rõ rệt nên người bệnh dễ chủ quan. Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Đau đầu dữ dội, tăng dần theo thời gian.
• Buồn nôn, nôn mửa, đặc biệt là nôn vọt.
• Nhìn đôi hoặc nhìn mờ thoáng qua trong vài giây.
• Mệt mỏi, buồn ngủ thường xuyên.
• Thị trường bị thu hẹp, điểm mù sinh lý rộng hơn bình thường.
• Xuất hiện các mảng tối trong tầm nhìn.
• Giảm thị lực trung tâm và rối loạn nhận biết màu sắc khi bệnh tiến triển mạn tính.
• Khi soi đáy mắt thấy chấm trắng bông hoặc tĩnh mạch võng mạc giãn ngoằn ngoèo - cảnh báo tổn thương đã ở mức độ nặng.

Phòng ngừa bệnh như thế nào?

Vì đây không phải là một bệnh lý độc lập mà là triệu chứng của nhiều vấn đề sức khỏe khác, việc phòng ngừa chủ yếu tập trung vào việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ và bảo vệ hệ thần kinh trung ương, bao gồm:

Kiểm soát các bệnh lý thần kinh trung ương

Phát hiện và điều trị sớm:

• U não;
• Xuất huyết nội sọ;
• Viêm màng não;
• Não úng thủy;
• Huyết khối tĩnh mạch não.

Việc xử trí sớm giúp ngăn ngừa tăng áp lực nội sọ kéo dài, từ đó hạn chế nguy cơ phù gai thị.

Kiểm soát huyết áp

Tăng huyết áp ác tính có thể gây:

• Bệnh não tăng huyết áp;
• Phù não;
• Phù đĩa thị.

Duy trì huyết áp ổn định giúp bảo vệ mạch máu não và giảm nguy cơ biến chứng thần kinh.

Duy trì cân nặng hợp lý

Tăng áp lực nội sọ vô căn có mối liên hệ mật thiết với tình trạng béo phì, đặc biệt là ở phụ nữ. Việc đột ngột tăng từ 5% đến 15% trọng lượng cơ thể có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh một cách đáng kể. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng và lối sống năng động là chìa khóa để giữ áp lực nội sọ ở mức bình thường.

Tóm lại, phù gai thị (papilledema) là tình trạng sưng đĩa thị do tăng áp lực nội sọ, làm cản trở dòng vận chuyển sợi trục của dây thần kinh thị giác. Đây là một dấu hiệu đáy mắt quan trọng, thường gặp trong các bệnh lý nội sọ như u não, xuất huyết nội sọ, viêm màng não hoặc tăng áp lực nội sọ vô căn.

Việc nhận diện sớm các triệu chứng cảnh báo như đau đầu tăng dần, buồn nôn, nôn vọt, nhìn mờ thoáng qua hoặc nhìn đôi có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khám mắt và đánh giá thần kinh kịp thời giúp xác định nguyên nhân tăng áp lực nội sọ và can thiệp sớm, từ đó hạn chế nguy cơ teo gai thị và suy giảm thị lực không hồi phục.