Dây thần kinh thị giác là gì? Cấu tạo, vị trí và một số bệnh lý thường gặp

Dây thần kinh thị giác là cấu trúc dẫn truyền tín hiệu thị giác từ võng mạc đến não, giữ vai trò thiết yếu trong quá trình nhìn. Bất kỳ tổn thương nào tại đây đều có thể gây suy giảm thị lực nghiêm trọng, thậm chí mù lòa nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Dây thần kinh thị giác là gì?

Dây thần kinh thị giác là dây thần kinh sọ số II, đóng vai trò thiết yếu trong việc dẫn truyền thông tin thị giác từ võng mạc đến não bộ. Không giống một số dây thần kinh sọ khác, dây thần kinh thị giác chỉ bao gồm các sợi cảm giác, có chức năng tiếp nhận và truyền tải hình ảnh. Trong giai đoạn phát triển phôi thai, cấu trúc này được hình thành từ võng mạc, sau đó đi qua ống thị giác để kết nối với các trung khu xử lý thị giác tại não. 

Bất kỳ tổn thương nào tại dây thần kinh thị giác, dù do chấn thương, viêm, bệnh lý nội khoa hay chèn ép, đều có thể làm suy giảm thị lực nghiêm trọng. Trong một số trường hợp, tổn thương không hồi phục có thể dẫn đến mù lòa. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường và can thiệp kịp thời đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn chức năng thị giác.

Giải phẫu dây thần kinh thị giác

Dây thần kinh thị giác có nguồn gốc từ các tế bào hạch ở lớp trong của võng mạc. Về mặt giải phẫu, nó được chia thành 4 đoạn chính, lần lượt là:

• Đoạn trong nhãn cầu: Là phần ngắn nhất (~1 mm), bắt đầu từ đĩa thị (optic disc), nơi sợi trục của các tế bào hạch hội tụ lại và xuyên qua lớp màng sàng để ra khỏi nhãn cầu.
• Đoạn trong ổ mắt: Dài khoảng 25 - 30 mm, chạy cong hình chữ S trong ổ mắt để thích ứng với các cử động của nhãn cầu. Bao quanh dây thần kinh là bao màng tương tự màng não (màng cứng, nhện và mềm).
• Đoạn trong ống thị giác: Dài khoảng 6 - 10 mm, nằm trong ống thị giác thuộc xương bướm. Tại đây, dây thần kinh đi cùng với động mạch mắt.
• Đoạn nội sọ: Dài khoảng 10 mm, đi vào trong sọ và hợp lại với dây đối diện tại giao thoa thị giác, nơi các sợi thị giác từ mũi của mỗi võng mạc bắt chéo sang bên đối diện.

Tổng chiều dài dây thần kinh thị giác khoảng 50 mm, nhưng vì là một phần mở rộng của hệ thần kinh trung ương (được bao bởi bao myelin của tế bào thần kinh đệm trung ương), nó không có khả năng tái tạo sau tổn thương, chính vì vậy chấn thương dây thần kinh thị giác thường khó có thể phục hồi hoàn toàn.

Vị trí của dây thần kinh thị giác

Dây thần kinh thị giác nằm trong hệ thần kinh trung ương, bắt đầu từ võng mạc của mắt và kéo dài đến não bộ. Cụ thể, nó xuất phát tại đĩa thị (optic disc) ở mặt sau của nhãn cầu, đi xuyên qua ổ mắt, chạy qua ống thị giác (trong xương bướm) rồi tiến vào trong hộp sọ. Tại nền sọ, hai dây thần kinh thị giác từ hai mắt gặp nhau tại giao thoa thị giác (optic chiasm), nơi các sợi thần kinh bắt chéo để truyền tín hiệu đến thùy chẩm - vùng vỏ não chịu trách nhiệm xử lý hình ảnh.

Vị trí giải phẫu đặc biệt này khiến dây thần kinh thị giác dễ bị ảnh hưởng bởi các bệnh lý tại mắt, ổ mắt, ống thị giác hoặc não, đặc biệt là các khối u, viêm hoặc tổn thương áp lực trong sọ.

Một số bệnh ảnh hưởng đến dây thần kinh thị giác thường gặp

Dây thần kinh thị giác là cấu trúc nhạy cảm và dễ bị tổn thương bởi nhiều nguyên nhân khác nhau. Các bệnh lý liên quan đến dây thần kinh này không chỉ ảnh hưởng đến chức năng thị giác mà còn có thể là dấu hiệu cảnh báo các tình trạng nội thần kinh nghiêm trọng. Dưới đây là một số bệnh thường gặp ảnh hưởng đến dây thần kinh thị giác:

Viêm dây thần kinh thị giác

Viêm dây thần kinh thị giác là tình trạng sợi thần kinh bị tổn thương do viêm hoặc nhiễm trùng, làm giảm khả năng dẫn truyền tín hiệu từ võng mạc lên não. Bệnh thường khởi phát ở người trẻ, đặc biệt là nữ giới trong độ tuổi 20 - 40, và có liên quan mật thiết đến các rối loạn tự miễn như đa xơ cứng hoặc NMO. Triệu chứng phổ biến gồm đau nhức vùng mắt, suy giảm thị lực đột ngột và rối loạn phân biệt màu sắc.

Bệnh thần kinh thị giác do thiếu máu cục bộ

Tình trạng này xảy ra khi lượng máu nuôi dưỡng đầu dây thần kinh thị giác bị gián đoạn, dẫn đến thiếu oxy và tổn thương mô thần kinh. Bệnh thường gặp ở người trên 50 tuổi, biểu hiện bằng việc mất thị lực đột ngột, không đau. Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng này có thể gây tổn thương vĩnh viễn dây thần kinh và mất thị lực không hồi phục.

Phù gai thị

Phù gai thị là hiện tượng đầu dây thần kinh thị giác sưng nề do áp lực nội sọ tăng cao. Nguyên nhân thường là các bệnh lý nội sọ như u não, viêm màng não, chấn thương sọ não hoặc tình trạng tăng áp lực nội sọ vô căn. Dù giai đoạn đầu không ảnh hưởng rõ rệt đến thị lực, phù gai thị tiến triển có thể gây teo dây thần kinh thị giác và mù lòa nếu không được xử trí kịp thời.

Teo dây thần kinh thị giác

Teo dây thần kinh thị giác là hậu quả của tổn thương kéo dài, khiến các sợi thần kinh mất dần chức năng và thoái hóa. Nguyên nhân có thể bao gồm viêm kéo dài, thiếu máu nuôi thần kinh, chấn thương hoặc tác động của các chất độc. Teo dây thần kinh thường không thể phục hồi, và việc điều trị chủ yếu nhằm làm chậm tiến trình mất thị lực.

Viêm tủy thị thần kinh (NMOSD)

Viêm tủy thị thần kinh là rối loạn tự miễn mạn tính, trong đó hệ miễn dịch tấn công dây thần kinh thị giác và tủy sống. Cơ chế bệnh lý liên quan đến kháng thể chống lại aquaporin-4 - một protein màng tế bào. Bệnh thường gặp ở phụ nữ độ tuổi trung niên và có thể dẫn đến mất thị lực nghiêm trọng, đi kèm yếu liệt chi hoặc rối loạn cảm giác.

Cườm nước (Glaucoma)

Glaucoma là nhóm bệnh gây tổn thương tiến triển dây thần kinh thị giác, chủ yếu liên quan đến tăng nhãn áp. Bệnh tiến triển âm thầm, thường không có triệu chứng rõ rệt cho đến khi thị lực tổn hại nặng. Glaucoma không được kiểm soát có thể dẫn đến mất thị lực vĩnh viễn. Việc tầm soát và điều trị sớm có vai trò then chốt trong việc bảo tồn thị lực.

Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber

Leber là bệnh lý di truyền hiếm gặp do đột biến DNA ty thể, ảnh hưởng chủ yếu đến nam giới trẻ tuổi. Bệnh gây mất thị lực trung tâm đột ngột ở một mắt, sau đó lan sang mắt còn lại trong vòng vài tuần. Do các tế bào thần kinh thị giác có nhu cầu năng lượng cao, khi ty thể bị rối loạn chức năng, quá trình dẫn truyền thị giác bị gián đoạn và gây tổn thương không hồi phục.

Dây thần kinh thị giác đóng vai trò trung tâm trong quá trình tiếp nhận và truyền tải hình ảnh, là cầu nối sống còn giữa mắt và não. Với cấu trúc phức tạp và vị trí giải phẫu đặc biệt, dây thần kinh này dễ bị tổn thương bởi nhiều nguyên nhân. Việc hiểu rõ về cấu tạo, chức năng cũng như các bệnh lý thường gặp liên quan đến dây thần kinh thị giác không chỉ giúp nâng cao nhận thức, mà còn góp phần quan trọng trong việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời, bảo tồn chức năng thị giác và chất lượng cuộc sống cho người bệnh.