Phơi nhiễm là gì? Cách xử lý và điều trị dự phòng

Phơi nhiễm là tình trạng cơ thể tiếp xúc với tác nhân có khả năng gây bệnh qua những con đường nhất định, chẳng hạn như máu, dịch cơ thể hoặc quan hệ tình dục không an toàn. Tùy vào tác nhân và hình thức tiếp xúc, người bị phơi nhiễm có thể đối mặt với nguy cơ lây nhiễm HIV, viêm gan B hoặc viêm gan C. Vậy phơi nhiễm là gì, những trường hợp nào cần lưu ý và cách xử trí ra sao để giảm nguy cơ lây nhiễm?

Phơi nhiễm là gì?

Phơi nhiễm được hiểu là sự tiếp xúc trực tiếp của cơ thể với các mô, máu hoặc dịch sinh học chứa mầm bệnh thông qua các đường có khả năng lây truyền.

Phơi nhiễm có thể xảy ra trong sinh hoạt hằng ngày, khi quan hệ tình dục hoặc trong quá trình làm việc tại cơ sở y tế. Mức độ nguy cơ thực tế phụ thuộc lớn vào tải lượng virus của nguồn lây, con đường xâm nhập và khả năng miễn dịch của người tiếp xúc.

Những trường hợp nào được xem là phơi nhiễm?

Tùy vào tác nhân gây bệnh, các tình huống phơi nhiễm có thể khác nhau. Một số trường hợp cần lưu ý gồm:

• Bị kim tiêm hoặc vật sắc nhọn dính máu đâm, cắt vào da: Thường gặp khi xử lý vật sắc nhọn đã qua sử dụng, thu gom rác thải y tế hoặc vô tình giẫm phải kim tiêm.
• Máu hoặc dịch cơ thể tiếp xúc với mắt, mũi, miệng: Máu hoặc dịch sinh dục bị bắn trực tiếp vào vùng niêm mạc nhạy cảm như mắt, mũi hoặc khoang miệng.
• Máu hoặc dịch có nguy cơ tiếp xúc với vùng da bị tổn thương: Dịch cơ thể chứa mầm bệnh tiếp xúc trực tiếp với các vết thương hở, vùng da trầy xước hoặc đang bị viêm loét.
• Quan hệ tình dục có nguy cơ lây truyền bệnh: Chẳng hạn, quan hệ không sử dụng bao cao su hoặc gặp sự cố bao cao su bị rách với người chưa rõ tình trạng nhiễm bệnh.
• Dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích: Việc dùng chung dụng cụ có dính máu có thể làm tăng nguy cơ lây truyền HIV và virus viêm gan B, viêm gan C.

Thực tế, không phải cứ xảy ra tiếp xúc là sẽ lây nhiễm bệnh. Chẳng hạn như việc máu dính vào vùng da nguyên vẹn hầu như không tạo ra nguy cơ lây truyền HIV như khi tiếp xúc qua niêm mạc hay vết thương hở. Do đó, bác sĩ cần đánh giá toàn diện dựa trên loại dịch tiết, vị trí tiếp xúc và tình trạng nguồn lây thay vì đưa ra kết luận vội vàng dựa trên một sự cố đơn lẻ.

Cách xử lý và điều trị khi bị phơi nhiễm

Cách xử trí sau phơi nhiễm phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh, đường tiếp xúc và mức độ tổn thương. Sơ cứu đúng cách, kết hợp với thăm khám y tế kịp thời, giúp đánh giá nguy cơ lây nhiễm HIV, viêm gan B, viêm gan C và lựa chọn biện pháp dự phòng phù hợp.

Cách xử lý phơi nhiễm

Khi nghi ngờ xảy ra phơi nhiễm, bạn cần làm sạch vị trí tiếp xúc ngay và đến cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ, nhất là khi bị kim tiêm đâm hoặc máu, dịch cơ thể tiếp xúc với niêm mạc. Cách sơ cứu ban đầu tùy theo từng tình huống như sau:

• Bị kim tiêm hoặc vật sắc nhọn đâm: Rửa nhẹ nhàng vết thương bằng nước sạch và xà phòng. Không nặn, bóp hoặc chà xát mạnh lên vùng bị thương.
• Máu hoặc dịch cơ thể tiếp xúc với vùng da bị tổn thương: Rửa sạch bằng nước và xà phòng, tránh kỳ cọ mạnh hoặc đổ hóa chất sát khuẩn đậm đặc lên vết thương.
• Máu hoặc dịch cơ thể bắn vào mắt: Rửa mắt ngay bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, tuyệt đối không dụi mắt trong quá trình sơ cứu.
• Máu hoặc dịch cơ thể bắn vào miệng: Nhổ bỏ dịch tiếp xúc rồi súc miệng nhẹ nhàng bằng nước sạch, lưu ý không sử dụng hóa chất sát khuẩn mạnh.
• Máu hoặc dịch cơ thể tiếp xúc với mũi: Làm sạch nhẹ nhàng bằng nước hoặc nước muối sinh lý phù hợp, không đưa hóa chất sát khuẩn vào bên trong mũi.
• Máu hoặc dịch cơ thể tiếp xúc với vùng da lành: Rửa sạch vùng da bằng nước và xà phòng, không chà xát quá mạnh.

Các bước sơ cứu trên giúp làm sạch vị trí tiếp xúc nhưng không thay thế việc đánh giá nguy cơ hoặc điều trị dự phòng khi có chỉ định. Đặc biệt, người bị kim tiêm đâm xuyên da hoặc có máu bắn vào niêm mạc cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.

Cách điều trị và dự phòng sau phơi nhiễm

Tùy vào tác nhân gây bệnh, người bị phơi nhiễm có thể được chỉ định sử dụng thuốc dự phòng, tiêm vắc xin hoặc theo dõi bằng xét nghiệm. Các biện pháp này cần được thực hiện theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Dự phòng phơi nhiễm HIV

Hiện nay, có thể sử dụng thuốc kháng virus ARV để dự phòng lây nhiễm HIV sau khi tiếp xúc với nguồn có nguy cơ. Phương pháp này được gọi là dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP), không phải thuốc điều trị HIV đã xác lập.

Một số lưu ý khi dự phòng phơi nhiễm HIV gồm:

• Thời điểm sử dụng: Cần bắt đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng trong 24 giờ đầu và không muộn hơn 72 giờ sau phơi nhiễm.
• Thời gian dùng thuốc: Liệu trình PEP thường kéo dài 28 ngày khi được chỉ định.
• Đối tượng sử dụng: Người có nguy cơ phơi nhiễm HIV và được nhân viên y tế đánh giá là cần dự phòng sau phơi nhiễm. Không phải mọi trường hợp phơi nhiễm đều cần sử dụng PEP.
• Theo dõi trong quá trình sử dụng: Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc, tái khám và thực hiện các xét nghiệm theo lịch hẹn để đánh giá tình trạng nhiễm HIV cũng như theo dõi tác dụng không mong muốn.

Không nên tự mua thuốc ARV hoặc tự lựa chọn phác đồ điều trị. Nếu đã quá 72 giờ kể từ khi phơi nhiễm, bạn vẫn cần đến cơ sở y tế để được tư vấn xét nghiệm và theo dõi phù hợp.

Theo dõi sau phơi nhiễm viêm gan C

Hiện chưa có thuốc dự phòng sau phơi nhiễm viêm gan C được khuyến nghị sử dụng thường quy. Do đó, người có nguy cơ tiếp xúc với mầm bệnh cần đánh giá, làm xét nghiệm ban đầu và tuân thủ lịch tái khám định kỳ để phát hiện sớm nếu chẳng may nhiễm bệnh.

Nếu xác định nhiễm virus viêm gan C, bác sĩ sẽ căn cứ vào kết quả xét nghiệm và tình trạng sức khỏe  để tư vấn phác đồ điều trị phù hợp. Người bị phơi nhiễm tuyệt đối không tự ý mua thuốc sử dụng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Dự phòng phơi nhiễm viêm gan B

Sau khi tiếp xúc với nguồn có nguy cơ lây nhiễm virus viêm gan B, người bị phơi nhiễm cần được đánh giá tiền sử tiêm chủng và tình trạng miễn dịch. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định tiêm vắc xin viêm gan B, sử dụng globulin miễn dịch viêm gan B (HBIG) hoặc kết hợp cả hai.

Việc lựa chọn biện pháp dự phòng phụ thuộc vào các yếu tố sau:

• Tình trạng tiêm chủng: Người chưa tiêm, chưa hoàn thành liệu trình hoặc không rõ tiền sử tiêm chủng cần được đánh giá để lựa chọn biện pháp phù hợp.
• Tình trạng miễn dịch: Người đã tiêm đủ vắc xin và có bằng chứng đáp ứng miễn dịch bảo vệ có thể không cần dự phòng bổ sung.
• Tình trạng nhiễm virus của nguồn tiếp xúc: Kết quả xét nghiệm của nguồn tiếp xúc, chẳng hạn HBsAg, là một trong những căn cứ để bác sĩ đánh giá nguy cơ và lựa chọn hướng xử trí.

Khi có chỉ định, vắc xin và HBIG cần được sử dụng càng sớm càng tốt. Không phải mọi trường hợp phơi nhiễm đều cần dùng HBIG, do đó người tiếp xúc cần được đánh giá cụ thể thay vì tự lựa chọn biện pháp dự phòng.

Hiểu rõ phơi nhiễm là gì và cách xử trí đúng cách giúp bạn chủ động đánh giá nguy cơ lây nhiễm HIV, viêm gan B, viêm gan C cùng các tác nhân gây bệnh khác. Khi tiếp xúc với máu, dịch cơ thể hoặc bị kim tiêm đâm, bạn cần sơ cứu phù hợp và đến cơ sở y tế sớm để được đánh giá nguy cơ, tư vấn xét nghiệm và chỉ định biện pháp dự phòng nếu cần. Đặc biệt, dự phòng HIV sau phơi nhiễm (PEP) cần được bắt đầu càng sớm càng tốt, không muộn hơn 72 giờ kể từ thời điểm có nguy cơ. Chủ động xử trí kịp thời là bước quan trọng giúp giảm nguy cơ lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe.