Đừng chỉ phòng bệnh truyền nhiễm khi ở ngoài: Trong nhà cũng cần lưu ý

Một người mẹ cẩn thận nhắc con đeo khẩu trang khi ra ngoài và dặn dò con vệ sinh tay sau khi trở về nhà. Vớ nhiều gia đình, ngôi nhà được xem là nơi an toàn nhất, một không gian tách biệt hoàn toàn với những rủi ro lây nhiễm từ môi trường công cộng. Tuy nhiên, dù giữ vệ sinh sạch sẽ đến đâu, nguy cơ mắc bệnh truyền nhiễm cũng không hoàn toàn biến mất trong chính ngôi nhà của mình. Một số tác nhân gây bệnh có thể lây truyền giữa các thành viên trong gia đình qua tiếp xúc gần, đường hô hấp, thực phẩm bị ô nhiễm và các bề mặt nhiễm bẩn.

Trao đổi về vấn đề này, bác sĩ Hoàng Thảo My thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu cho biết: "Việc phòng bệnh truyền nhiễm không nên chỉ dừng ở cửa ra vào, bởi môi trường sống chưa bao giờ là một không gian vô trùng tuyệt đối. Nhiều tác nhân gây bệnh có thể lưu trú lâu dài trên bề mặt đồ vật hoặc lây lan qua không khí trong phòng kín."

Để bảo vệ sức khỏe gia đình một cách toàn diện, việc hiểu rõ các con đường lây nhiễm tại nhà là bước đầu tiên để lựa chọn biện pháp phòng bệnh đúng cách, hiệu quả và phù hợp với từng loại tác nhân gây bệnh.

Nhà là nơi an toàn, nhưng không phải là "vùng vô trùng"

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đóng cửa lại - cách ly với môi trường bên ngoài, vệ sinh tay cẩn thận là đã đủ để phòng bệnh. Thế nhưng, mầm bệnh có những con đường thâm nhập và tồn tại rất đa dạng trong không gian sống. Điển hình như bệnh ấu trùng giun đũa chó, mèo (Toxocara spp.) có thể lây sang người thông qua đường tiêu hóa khi vệ sinh an toàn thực phẩm không tốt, khiến trứng giun phát tán trong môi trường vô tình nhiễm vào thức ăn, nước uống.

Một con đường lây truyền khác cần lưu ý là qua các bề mặt hoặc đồ vật nhiễm tác nhân gây bệnh, được gọi là vật trung gian truyền nhiễm (fomites). Chẳng hạn như SARS-CoV-2, chủng virus này ngoài lây truyền qua đường hô hấp còn được ghi nhận có khả năng tồn tại kéo dài trên nhiều bề mặt đồ dùng sinh hoạt, góp phần lây lan mầm bệnh. Ngay cả khi một thành viên trong nhà không có triệu chứng rõ rệt, họ vẫn có thể vô tình để lại mầm bệnh trên các đồ dùng chung, tạo điều kiện cho những người khác bị lây nhiễm.

Những điểm mù phát tán mầm bệnh trong không gian sinh hoạt

Trong nhà, những khu vực, đồ vật mà chúng ta ít khi chú ý khử khuẩn sẽ trở thành nơi mầm bệnh được tích tụ nhiều nhất. Thật không may khi đó lại là những bề mặt được chạm vào thường xuyên nhất như tay nắm cửa, công tắc đèn, điều khiển từ xa, điện thoại và bàn phím máy tính. Những bề mặt này vô tình trở thành cầu nối truyền virus hoặc vi khuẩn từ người này sang người khác.

Ngoài ra, khu vực nhà vệ sinh và phòng tắm cũng là nơi tiềm ẩn nhiều rủi ro. Khi xả nước bồn cầu, một lượng sol khí chứa mầm bệnh có thể phát tán và lắng đọng trên các bề mặt xung quanh. Thực tế, virus (như MPXV gây bệnh đậu mùa khỉ) đã được tìm thấy trên bệ toilet, cho thấy đây là khu vực có nguy cơ lây nhiễm cao nếu không được vệ sinh đúng quy trình.

Để hạn chế nguy cơ mầm bệnh tích tụ và lây lan qua các bề mặt trong nhà, bác sĩ Hoàng Thảo My nhấn mạnh, gia đình không cần quá lạm dụng các hóa chất mạnh nhưng cần duy trì tần suất vệ sinh ổn định tại các điểm chạm cao. 

Cụ thể, gia đình có thể thực hiện một số biện pháp như:

• Đối với các bề mặt thường xuyên chạm tay: Lau chùi định kỳ các vị trí như tay nắm cửa, công tắc đèn, mặt bàn, điều khiển thiết bị,... bằng chất tẩy rửa phù hợp với bề mặt.
• Đối với khu vực vệ sinh: Sử dụng các chất khử khuẩn chuyên dụng như hydrogen peroxide hoặc chlorine dioxide để làm sạch sâu.

Kiểm soát chất lượng không khí: Chìa khóa phòng bệnh truyền nhiễm

Đối với các bệnh lây qua đường hô hấp, chất lượng không khí trong nhà đóng vai trò quyết định. Khi thông khí kém, những giọt bắn siêu nhỏ chứa virus hoặc vi khuẩn sẽ tích tụ với mật độ cao hơn, làm tăng đáng kể nguy cơ lây nhiễm.

Hiện tượng này xảy ra với cả tác nhân virus lẫn vi khuẩn. Ví dụ, thông gió kém trong môi trường kín làm tích tụ các hạt aerosol chứa vi khuẩn lao, khiến nguy cơ lây truyền qua không khí trở nên nghiêm trọng hơn. Các yếu tố như độ ẩm cao hoặc thiếu sự lưu thông không khí cũng khiến mầm bệnh tồn tại lâu hơn trong không gian sống.

Để giảm thiểu rủi ro này, việc cải thiện thông gió là điều cần thiết:

• Tăng cường thông gió tự nhiên bằng cách mở các cửa sổ đối diện để tạo dòng thông gió chéo, giúp pha loãng mật độ và phát tán các tác nhân gây bệnh ra bên ngoài.
• Sử dụng máy lọc không khí có màng lọc phù hợp để giảm nồng độ virus và các hạt gây ô nhiễm trong phòng.

Vệ sinh thực phẩm và nguồn nước: Ngăn chặn bệnh truyền nhiễm đường tiêu hóa

Bếp ăn gia đình tưởng chừng là nơi an toàn, nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ xảy ra hiện tượng lây nhiễm chéo. Các tác nhân vi sinh vật có thể truyền từ thực phẩm tươi sống sang thực phẩm chín thông qua dụng cụ chế biến. Trong đó, thớt là một trong những bề mặt truyền nhiễm chéo Salmonella phổ biến nhất tại các bếp gia đình.

Để ngăn chặn các bệnh truyền nhiễm đường tiêu hóa như Escherichia coli (E. coli) hay Salmonella, gia đình nên áp dụng các nguyên tắc:

• Sử dụng riêng biệt hoàn toàn dao, thớt, muỗng, đũa, khay đựng cho thực phẩm sống và thực phẩm chín.
• Giữ sạch các bề mặt chế biến thức ăn; đặc biệt, khăn lau bát đĩa cần được tiệt trùng bằng nước sôi và thay mới định kỳ.
• Che đậy thực phẩm trong hộp kín, tủ kính hoặc lồng bàn để ngăn ngừa sự xâm nhập của các côn trùng trung gian truyền bệnh (như ruồi, gián).
• Vệ sinh thường xuyên dụng cụ bếp và không để người có dấu hiệu bệnh, như nhiễm trùng đường hô hấp hoặc tiêu chảy, chế biến thực phẩm.
• Rửa tay bằng xà phòng trước, trong và sau khi chế biến thức ăn.

Loại bỏ nơi trú ngụ của vật trung gian truyền bệnh

Ngoài vi khuẩn và virus, nhiều bệnh truyền nhiễm lây qua vật trung gian như muỗi, gián, chuột. Muỗi vằn (Aedes aegypti) - vật trung gian truyền virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết - đặc biệt ưa thích cư trú tại các góc tối trong nhà, trên quần áo hoặc đồ dùng gia đình. Chúng thường đẻ trứng trong các vật chứa nước nhỏ, từ xô, chum, vại cho đến các bể chứa nước ngầm.

Theo bác sĩ Hoàng Thảo My, để kiểm soát vật trung gian truyền bệnh, việc loại bỏ nơi sinh sản cần được ưu tiên, thay vì chỉ dựa vào phun thuốc diệt côn trùng, diệt muỗi. Gia đình cần rà soát các vật dụng đọng nước, đảm bảo hệ thống thoát nước tốt và không để rác thải thực phẩm tồn đọng lâu trong bếp để tránh thu hút động vật gặm nhấm.

Đừng chỉ chú ý phòng bệnh truyền nhiễm khi ra ngoài mà bỏ qua những nguy cơ tiềm ẩn ngay trong chính ngôi nhà của mình. Bên cạnh việc giữ gìn không gian sống sạch sẽ, mỗi gia đình cần duy trì thông khí tốt, vệ sinh tay thường xuyên, bảo đảm an toàn thực phẩm và tiêm chủng phù hợp với từng tác nhân gây bệnh để bảo vệ bản thân và gia đình.

Trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn chi tiết về lịch tiêm phòng và các biện pháp phòng bệnh truyền nhiễm phù hợp với điều kiện sinh hoạt của gia đình.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.