Phân độ tay chân miệng và các xét nghiệm chẩn đoán cần biết

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, lây từ người sang người chủ yếu qua đường hô hấp, tiêu hóa, tiếp xúc trực tiếp với chất xuất tiết của bệnh nhân và dễ bùng phát thành dịch. Bệnh có thể xảy ra quanh năm, ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến nhất ở trẻ dưới 5 tuổi. Các tác nhân thường gặp gồm Coxsackievirus A6, A10, A16 và Enterovirus 71 (EV71). Trong đó, EV71 thường liên quan đến những trường hợp có biến chứng nặng.

Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tay chân miệng của Bộ Y tế, bệnh được phân thành 4 độ dựa trên biểu hiện lâm sàng và mức độ biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp. Trong đó, độ 1 là mức độ chưa có biến chứng, còn độ 4 là tình trạng suy hô hấp, tuần hoàn nặng. Việc phân độ giúp bác sĩ đánh giá mức độ nghiêm trọng và lựa chọn hướng xử trí phù hợp.

Tay chân miệng độ 1

Đây là mức độ nhẹ, chưa xuất hiện biến chứng. Trẻ chỉ có phát ban ở tay, chân và/hoặc loét miệng. Các tổn thương có thể khiến trẻ đau miệng, ăn uống khó khăn nhưng chưa có dấu hiệu biến chứng thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp.

Tay chân miệng độ 2

Tay chân miệng độ 2 là giai đoạn xuất hiện dấu hiệu biến chứng thần kinh, được chia thành hai mức độ:

Độ 2a: Trẻ có ít nhất một trong các biểu hiện:

• Giật mình dưới 2 lần trong 30 phút theo bệnh sử, không ghi nhận lúc khám.
• Sốt trên 39°C hoặc sốt kéo dài trên 2 ngày, kèm nôn nhiều, lừ đừ, khó ngủ hoặc quấy khóc vô cớ.

Độ 2b: Là mức độ có biến chứng thần kinh nặng, gồm hai nhóm:

• Nhóm 1: Giật mình được ghi nhận lúc khám, giật mình từ 2 lần/30 phút hoặc giật mình kèm ngủ gà, mạch nhanh trên 130 lần/phút khi không sốt.
• Nhóm 2: Có dấu hiệu nhóm 1 kèm sốt cao không đáp ứng thuốc hạ sốt; hoặc xuất hiện mạch nhanh trên 150 lần/phút khi không sốt, run chi, đi loạng choạng, yếu hoặc liệt chi, bất thường vận nhãn, nuốt sặc, thay đổi giọng nói, tăng trương lực cơ hay rối loạn tri giác.

Tay chân miệng độ 3

Độ 3 là tình trạng bệnh xuất hiện rối loạn thần kinh thực vật nặng. Các dấu hiệu bao gồm:

• Mạch nhanh trên 170 lần/phút khi không sốt.
• Huyết áp tâm thu tăng theo ngưỡng tuổi.
• Thở nhanh, khó thở, thở rít hoặc SpO2 dưới 94%.
• Da nổi bông, vã mồ hôi, tay chân lạnh.

Một số trường hợp có thể xuất hiện mạch chậm, cần đánh giá thêm huyết áp và tri giác.

Tay chân miệng độ 4

Đây là mức độ nghiêm trọng nhất, đặc trưng bởi suy hô hấp hoặc suy tuần hoàn nặng. Trẻ có thể xuất hiện:

• Ngưng thở hoặc rối loạn nhịp thở.
• Tím tái, SpO2 dưới 92%.
• Phù phổi cấp.
• Sốc với biểu hiện không bắt được mạch, tụt huyết áp hoặc huyết áp kẹp.

Tay chân miệng độ 4 là tình trạng cấp cứu, có nguy cơ đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời.

Bên cạnh thăm khám lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm nhằm đánh giá tình trạng bệnh và phát hiện các bất thường liên quan đến biến chứng. Tuy nhiên, hiện tại các xét nghiệm để xác định chính xác nguyên nhân vẫn còn hạn chế, và thường chỉ có thể thực hiện tại tuyến cuối.

Công thức máu

Số lượng bạch cầu ở trẻ mắc tay chân miệng thường nằm trong giới hạn bình thường. Tuy nhiên, bạch cầu tăng trên 16 G/L hoặc tiểu cầu tăng trên 400 G/L có thể liên quan đến biến chứng.

Xét nghiệm CRP

Protein C phản ứng (CRP) thường nằm trong giới hạn bình thường, dưới 10 mg/L. Xét nghiệm này có thể được thực hiện tùy điều kiện của cơ sở y tế.

Xét nghiệm đường huyết

Đường huyết tăng trên 160 mg/dL (8,9 mmol/L) là một trong những bất thường có thể liên quan đến biến chứng tay chân miệng. Kết quả cần được đánh giá kết hợp với biểu hiện lâm sàng.

Điện giải đồ và X-quang phổi

Đối với các trường hợp có biến chứng từ độ 2b, bác sĩ có thể chỉ định điện giải đồ và chụp X-quang phổi để đánh giá thêm tình trạng bệnh, đặc biệt khi có dấu hiệu bất thường về hô hấp.

Bên cạnh việc tìm hiểu phân độ tay chân miệng, phụ huynh cũng cần nắm được các giai đoạn tiến triển của bệnh để theo dõi trẻ phù hợp. Thông thường, bệnh diễn tiến qua bốn giai đoạn:

• Giai đoạn ủ bệnh: Kéo dài khoảng 3 - 7 ngày, tính từ khi nhiễm virus đến khi xuất hiện triệu chứng.
• Giai đoạn khởi phát: Thường kéo dài 1 - 2 ngày, với các biểu hiện như sốt nhẹ, mệt mỏi, đau họng, biếng ăn hoặc tiêu chảy.
• Giai đoạn toàn phát: Có thể kéo dài 3 - 10 ngày. Trẻ xuất hiện loét miệng, phát ban hoặc bóng nước ở tay, chân và những vị trí đặc trưng khác.
• Giai đoạn lui bệnh: Thường diễn ra trong 3 - 5 ngày sau giai đoạn toàn phát. Trẻ có thể hồi phục hoàn toàn nếu không xuất hiện biến chứng.

Đáng chú ý, các biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp thường xuất hiện từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5, đôi khi đến ngày thứ 7 của bệnh. Một số trường hợp có thể diễn tiến rất nhanh, xuất hiện suy tuần hoàn, suy hô hấp hoặc hôn mê chỉ trong 24 - 48 giờ. Ngoài ra, bệnh cũng có thể biểu hiện không điển hình, chẳng hạn chỉ có loét miệng hoặc xuất hiện triệu chứng thần kinh mà không có phát ban rõ ràng.

Vì vậy, phụ huynh không nên chỉ dựa vào số lượng mụn nước hay mức độ phát ban để đánh giá tình trạng bệnh. Khi trẻ có dấu hiệu giật mình chới với, sốt cao kéo dài, nôn nhiều, lừ đừ, khó thở hoặc bất thường về tri giác, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.

Phân độ tay chân miệng có vai trò quan trọng trong việc nhận diện mức độ nghiêm trọng và nguy cơ biến chứng của bệnh. Các biểu hiện ban đầu có thể tương đối nhẹ nhưng bệnh vẫn có khả năng tiến triển nhanh, đặc biệt trong những ngày đầu.

Việc đánh giá đúng phân độ giúp bác sĩ xác định tình trạng lâm sàng, lựa chọn các xét nghiệm cần thiết và đưa ra hướng xử trí phù hợp. Đồng thời, phụ huynh cũng cần chú ý theo dõi những thay đổi bất thường của trẻ, nhất là các dấu hiệu liên quan đến thần kinh, tim mạch và hô hấp.

Tóm lại, phân độ tay chân miệng và các xét nghiệm chẩn đoán là những yếu tố quan trọng trong quá trình đánh giá và theo dõi bệnh. Phát hiện sớm các dấu hiệu chuyển nặng, đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ sẽ góp phần hạn chế nguy cơ biến chứng nguy hiểm.

Bên cạnh việc theo dõi và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, phụ huynh cũng nên chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa bệnh tay chân miệng cho trẻ. Trong đó, tiêm vắc xin phòng bệnh tay chân miệng do Enterovirus 71 (EV71) gây ra là một biện pháp giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và các biến chứng nghiêm trọng liên quan đến virus này. Phụ huynh có thể liên hệ Trung tâm Tiêm chủng Long Châu để cập nhật thông tin về tình trạng cung ứng vắc xin, đồng thời được tư vấn độ tuổi và lịch tiêm phù hợp khi vắc xin được triển khai tại hệ thống.