Nguyên nhân bệnh rối loạn chuyển hóa thường gặp cần lưu ý

Rối loạn chuyển hóa là hậu quả của sự mất cân bằng trong quá trình trao đổi chất, thường liên quan đến chế độ ăn uống, ít vận động, căng thẳng kéo dài và yếu tố di truyền. Nhận diện sớm nguyên nhân giúp kiểm soát và ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng về tim mạch, tiểu đường hay gan nhiễm mỡ.

Nguyên nhân bệnh rối loạn chuyển hóa

Rối loạn chuyển hóa là một nhóm bệnh lý phức tạp, hình thành do sự tác động đồng thời của nhiều yếu tố. Việc hiểu rõ nguyên nhân không chỉ giúp phòng ngừa hiệu quả mà còn hỗ trợ điều trị đúng hướng. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến góp phần gây ra tình trạng này:

Yếu tố di truyền

Một số người có khuynh hướng mắc rối loạn chuyển hóa do di truyền từ cha mẹ. Những biến đổi gen liên quan đến chuyển hóa chất béo, đường hoặc axit amin có thể làm tăng nguy cơ phát triển bệnh ngay cả khi không có các yếu tố nguy cơ từ môi trường.

Chế độ ăn uống không lành mạnh

Thói quen tiêu thụ thực phẩm giàu chất béo bão hòa, đường tinh luyện và thiếu chất xơ lâu dài có thể làm rối loạn cân bằng chuyển hóa trong cơ thể. Điều này dẫn đến tích tụ mỡ nội tạng, tăng đề kháng insulin và các bất thường chuyển hóa khác.

Lối sống ít vận động

Thiếu hoạt động thể chất làm giảm hiệu quả sử dụng năng lượng và chuyển hóa glucose, từ đó gây rối loạn cân bằng nội môi. Người ít vận động có nguy cơ cao mắc béo phì, tăng mỡ máu và tiểu đường type 2.

Rối loạn nội tiết

Các bệnh lý liên quan đến tuyến giáp, tuyến thượng thận hoặc tuyến yên có thể ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa. Sự mất cân bằng hormone khiến cơ thể khó điều hòa mức đường huyết, mỡ máu và năng lượng một cách ổn định.

Tác động của căng thẳng và giấc ngủ kém

Căng thẳng kéo dài và thiếu ngủ làm tăng nồng độ cortisol gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình chuyển hóa đường và mỡ. Tình trạng này cũng làm rối loạn nhịp sinh học và thúc đẩy hành vi ăn uống không kiểm soát.

Một số dấu hiệu cho thấy rối loạn chuyển hóa

Dưới đây là các dấu hiệu cho thấy cơ thể có thể đang gặp tình trạng rối loạn chuyển hóa, được trình bày không sử dụng dấu gạch ngang:

• Vòng eo lớn bất thường: Mỡ tích tụ nhiều ở vùng bụng, đặc biệt khi vòng eo vượt ngưỡng khuyến cáo, là dấu hiệu điển hình của rối loạn chuyển hóa và có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường.
• Huyết áp cao: Tăng huyết áp, nhất là khi xảy ra đồng thời với các bất thường khác như tăng đường huyết hoặc rối loạn mỡ máu, có thể phản ánh tình trạng rối loạn điều hòa chuyển hóa.
• Đường huyết lúc đói tăng: Khi mức đường huyết lúc đói từ 100 mg/dL trở lên, cơ thể có thể đang ở giai đoạn tiền đái tháo đường hoặc mắc rối loạn chuyển hóa glucose.
• Rối loạn mỡ máu: Tăng triglycerid hoặc giảm cholesterol HDL là những bất thường thường gặp, cho thấy sự mất cân bằng trong chuyển hóa lipid.
• Cảm giác mệt mỏi và đói nhanh: Người bệnh có thể cảm thấy uể oải, dễ đói và thiếu năng lượng do quá trình chuyển hóa glucose bị suy giảm.
• Thay đổi sắc tố da tại vùng cổ hoặc nách: Hiện tượng da sẫm màu, dày lên ở vùng cổ, nách là dấu hiệu lâm sàng liên quan đến đề kháng insulin, thường gặp trong rối loạn chuyển hóa.

Một số bệnh rối loạn chuyển hóa ở người thường gặp

Dưới đây là một số bệnh rối loạn chuyển hóa thường gặp ở người:

• Đái tháo đường type 2: Là bệnh lý chuyển hóa mạn tính do đề kháng insulin và rối loạn tiết insulin, dẫn đến tăng đường huyết. Đây là bệnh phổ biến nhất liên quan đến rối loạn chuyển hóa glucose.
• Rối loạn lipid máu: Tình trạng tăng cholesterol toàn phần, LDL-C (cholesterol xấu), triglycerid hoặc giảm HDL-C (cholesterol tốt), làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch và bệnh tim mạch.
• Béo phì: Đặc biệt là béo bụng, liên quan chặt chẽ đến nhiều rối loạn chuyển hóa khác. Mô mỡ nội tạng hoạt động như một cơ quan nội tiết, gây viêm và ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa.
• Tăng axit uric máu và bệnh gút: Là kết quả của rối loạn chuyển hóa purin, dẫn đến tích tụ tinh thể urat trong khớp và mô, gây viêm, đau và sưng khớp.
• Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD): Thường gặp ở người béo phì hoặc đề kháng insulin. Tình trạng tích tụ mỡ trong gan có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc ung thư gan.
• Hội chứng chuyển hóa: Là tập hợp nhiều rối loạn gồm béo bụng, tăng huyết áp, tăng đường huyết và rối loạn lipid máu. Sự kết hợp này làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đái tháo đường.
• Các bệnh rối loạn chuyển hóa bẩm sinh: Như phenylketon niệu, galactosemia hoặc bệnh dự trữ glycogen, thường phát hiện sớm ở trẻ nhỏ. Những bệnh này do đột biến gen làm thiếu hụt enzyme chuyển hóa.

Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và hiểu rõ nguyên nhân bệnh rối loạn chuyển hóa là bước quan trọng trong việc phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả các biến chứng nguy hiểm. Với sự phức tạp và đa dạng về biểu hiện cũng như căn nguyên, rối loạn chuyển hóa cần được tiếp cận toàn diện thông qua thay đổi lối sống, dinh dưỡng hợp lý và theo dõi y tế định kỳ.