Không dung nạp lactose là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và cách phòng ngừa

Chứng không dung nạp lactose là sao? Đây là tình trạng lâm sàng xảy ra do sự thiếu hụt enzyme lactase ở bờ bàn chải của niêm mạc ruột non. Khi quá trình sản xuất enzyme này bị suy giảm hoặc ngưng trệ, lượng lactose không được tiêu hóa sẽ di chuyển xuống ruột già thay vì được hấp thu ở ruột non. 

Tại đại tràng, các vi khuẩn thường trú sẽ tương tác với lượng đường dư thừa này thông qua quá trình lên men và sinh ra khí (như hydro, carbon dioxide, methane) cùng các axit béo chuỗi ngắn và nước. Chính quá trình sinh hóa này là nguồn gốc gây ra các rối loạn tiêu hóa đặc trưng mà người bệnh thường gặp phải.

Những dấu hiệu và triệu chứng của không dung nạp lactose 

Chứng không dung nạp lactose là gì và biểu hiện thế nào? Các biểu hiện lâm sàng của không dung nạp lactose thường xuất hiện khá nhanh, dao động trong khoảng từ 30 phút đến 2 giờ sau khi người bệnh tiêu thụ thực phẩm có chứa lactose. Dưới đây là những triệu chứng điển hình mà người bệnh cần lưu ý:

• Tiêu chảy thẩm thấu: Đây là dấu hiệu không dung nạp lactose phổ biến nhất xảy ra do lượng đường lactose tồn dư làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột và kéo nước điện giải vào trong đại tràng khiến phân lỏng và đi ngoài nhiều lần.
• Đầy hơi và chướng bụng: Sự tích tụ khí gas do quá trình lên men của vi khuẩn khiến bụng căng tức và người bệnh luôn có cảm giác no giả hoặc khó chịu vùng bụng.
• Đau quặn bụng: Các cơn đau thường xuất hiện ở vùng quanh rốn hoặc vùng bụng dưới do nhu động ruột tăng co thắt để đẩy lượng khí và dịch lỏng ra ngoài.

Biến chứng có thể gặp khi mắc không dung nạp lactose 

Không dung nạp lactose kéo dài và không được kiểm soát có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng về dinh dưỡng:

• Loãng xương: Mật độ khoáng xương suy giảm theo thời gian làm tăng nguy cơ giòn xương và gãy xương bệnh lý ở người lớn tuổi hoặc phụ nữ mãn kinh.
• Suy dinh dưỡng ở trẻ em: Trẻ nhỏ đang trong giai đoạn phát triển nếu mắc chứng này mà không có chế độ ăn thay thế phù hợp sẽ dễ bị chậm lớn và thiếu hụt vi chất.
• Sụt cân: Tình trạng tiêu chảy mạn tính làm giảm thời gian lưu của thức ăn trong ruột khiến cơ thể không hấp thu đủ năng lượng cần thiết.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Người bệnh không nên chủ quan tự chẩn đoán và điều trị tại nhà nếu các triệu chứng diễn ra thường xuyên. Bạn cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa ngay khi nhận thấy các dấu hiệu sau:

• Các triệu chứng rối loạn tiêu hóa xuất hiện liên tục mỗi khi dùng chế phẩm từ sữa và không thuyên giảm sau khi ngưng sử dụng.
• Đau bụng dữ dội kèm theo sốt cao hoặc đi ngoài phân có lẫn máu và chất nhầy.
• Trẻ nhỏ có dấu hiệu chậm tăng cân, quấy khóc thường xuyên sau khi bú hoặc ăn dặm.

Nguyên nhân gây chứng không dung nạp lactose là gì? Bác sĩ chuyên khoa thường phân loại căn nguyên gây bệnh thành ba nhóm chính dựa trên cơ chế bệnh sinh:

• Không dung nạp lactose nguyên phát (Primary Lactase Deficiency): Đây là dạng phổ biến nhất và mang tính chất di truyền theo lứa tuổi. Ở nhóm này, gen sản xuất lactase hoạt động bình thường khi trẻ mới sinh nhưng sẽ giảm dần biểu hiện theo thời gian và dẫn đến sự thiếu hụt enzyme ở tuổi trưởng thành.
• Không dung nạp lactose thứ phát (Secondary Lactase Deficiency): Tình trạng này xảy ra khi niêm mạc ruột non bị tổn thương do các bệnh lý khác làm phá hủy lớp tế bào bờ bàn chải nơi sản xuất lactase, thường gây không dung nạp lactose ở người lớn.
• Không dung nạp lactose bẩm sinh (Congenital Lactase Deficiency): Đây là một rối loạn di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường rất hiếm gặp khiến trẻ sinh ra hoàn toàn không có khả năng tổng hợp enzyme lactase.

Những ai có nguy cơ mắc phải không dung nạp lactose? 

Bệnh lý này có thể ảnh hưởng đến mọi đối tượng nhưng các nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra sự phân bố không đồng đều giữa các nhóm dân cư:

• Chủng tộc: Người gốc Á, gốc Phi, người Mỹ bản địa và người gốc Nam Âu có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn rất nhiều so với người gốc Bắc Âu hoặc Bắc Mỹ.
• Độ tuổi: Tần suất mắc bệnh tăng dần theo tuổi tác vì hoạt động của enzyme lactase có xu hướng suy giảm tự nhiên khi con người già đi.
• Trẻ sinh non: Trẻ sinh thiếu tháng có nguy cơ cao bị thiếu hụt enzyme do lactase thường được tổng hợp mạnh mẽ nhất vào ba tháng cuối của thai kỳ.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải không dung nạp lactose 

Ngoài yếu tố di truyền và chủng tộc thì một số điều kiện sức khỏe hoặc tác động y khoa cũng làm tăng khả năng phát triển tình trạng không dung nạp lactose thứ phát:

• Các bệnh lý đường ruột: Người mắc bệnh Celiac (không dung nạp gluten), bệnh Crohn, viêm loét đại tràng hoặc hội chứng ruột kích thích có nguy cơ cao bị tổn thương niêm mạc ruột.
• Nhiễm trùng tiêu hóa: Các đợt tiêu chảy cấp do Rotavirus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng Giardia có thể gây thiếu hụt lactase tạm thời.
• Phẫu thuật tiêu hóa: Những người đã từng phẫu thuật cắt bỏ một đoạn ruột non sẽ bị giảm diện tích hấp thu và giảm lượng enzyme tổng thể.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán không dung nạp lactose 

Để chẩn đoán xác định và loại trừ các bệnh lý khác có triệu chứng tương tự, Bác sĩ chuyên khoa sẽ kết hợp khai thác tiền sử bệnh và chỉ định các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu:

• Nghiệm pháp đo khí hydro trong hơi thở (Hydrogen Breath Test): Đây là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán với độ nhạy và độ đặc hiệu cao.
• Xét nghiệm dung nạp lactose đường máu: Phương pháp này đo sự thay đổi đường huyết sau khi uống lactose.
• Xét nghiệm độ axit trong phân: Thường áp dụng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ không thể làm nghiệm pháp hơi thở.
• Chế độ ăn loại trừ: Bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn bệnh nhân loại bỏ hoàn toàn sữa trong một thời gian ngắn để theo dõi triệu chứng và sau đó dùng lại để xác nhận chẩn đoán.

Phương pháp điều trị không dung nạp lactose

Hiện nay y học chưa có phương pháp khôi phục khả năng sản xuất lactase đối với thể nguyên phát. Mục tiêu điều trị chủ yếu tập trung vào việc giảm thiểu triệu chứng và đảm bảo cân bằng dinh dưỡng thông qua các biện pháp sau:

• Điều chỉnh chế độ ăn uống: Hạn chế lượng thực phẩm chứa lactose xuống dưới ngưỡng dung nạp của cơ thể là biện pháp quan trọng nhất.
• Sử dụng chế phẩm enzyme thay thế: Bổ sung viên uống hoặc dung dịch chứa enzyme lactase ngay trước bữa ăn giúp hỗ trợ tiêu hóa lactose trong thực phẩm và ngăn ngừa triệu chứng.
• Điều trị bệnh lý nền: Đối với trường hợp thứ phát thì việc điều trị dứt điểm nguyên nhân gây tổn thương ruột như nhiễm trùng hoặc viêm ruột sẽ giúp phục hồi khả năng dung nạp theo thời gian.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của không dung nạp lactose 

Chế độ sinh hoạt: 

Dưới đây là các lưu ý quan trọng về chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng cho người mắc chứng không dung nạp lactose:

• Thăm khám định kỳ: Duy trì lịch kiểm tra sức khỏe và tư vấn với chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo cơ thể không bị thiếu hụt vi chất.
• Đọc kỹ nhãn thực phẩm: Tập thói quen kiểm tra thành phần trên bao bì vì lactose thường ẩn giấu trong các sản phẩm chế biến sẵn như bánh mì, ngũ cốc, súp đóng hộp, nước sốt salad dưới tên gọi whey, curds hoặc milk solids.
• Theo dõi phản ứng cơ thể: Ghi chép nhật ký ăn uống để xác định chính xác loại thực phẩm nào gây kích ứng và ngưỡng dung nạp của bản thân là bao nhiêu.

Chế độ dinh dưỡng:

Bên cạnh thói quen sinh hoạt, người bệnh cần chú ý về chế độ dinh dưỡng, bao gồm:

• Chia nhỏ khẩu phần: Thay vì uống một cốc sữa lớn thì bạn nên chia nhỏ thành nhiều lần.
• Ưu tiên thực phẩm lên men: Sử dụng sữa chua và các loại phô mai cứng (như Cheddar, Swiss) vì vi khuẩn lên men trong các sản phẩm này đã chuyển hóa một phần lactose nên thường dễ dung nạp hơn sữa tươi.
• Bổ sung nguồn canxi thay thế: Tăng cường ăn các thực phẩm giàu canxi không từ sữa như tôm, cua, cá mòi, bông cải xanh, rau cải xoăn, đậu phụ và các loại hạt để bảo vệ xương khớp.

Phương pháp phòng ngừa không dung nạp lactose

Áp dụng các biện pháp phòng ngừa chung để hạn chế thể thứ phát và kiểm soát tốt các biến chứng của chứng kém dung nạp lactose gồm:

• Phòng ngừa nhiễm trùng đường ruột: Thực hiện ăn chín uống sôi và rửa tay thường xuyên để tránh các bệnh tiêu chảy do nhiễm khuẩn hoặc ký sinh trùng.
• Sử dụng kháng sinh thận trọng: Chỉ sử dụng thuốc kháng sinh khi có chỉ định của Bác sĩ chuyên khoa để tránh làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và gây tổn thương niêm mạc.
• Bổ sung lợi khuẩn (Probiotics): Sử dụng các chế phẩm men vi sinh chứa Lactobacillus và Bifidobacterium có thể hỗ trợ cải thiện môi trường đường ruột và hỗ trợ tiêu hóa một phần lactose.

Không dung nạp lactose là một thử thách về dinh dưỡng nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh có kiến thức và thái độ chủ động. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để có những chỉ dẫn phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe của riêng bạn.