Ngộ độc nấm: Dấu hiệu nhận biết và cách xử lý kịp thời

Ngộ độc do ăn phải các loại nấm chứa độc tố có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến gan, thận và hệ thần kinh. Triệu chứng thường xuất hiện từ nhẹ đến nặng như buồn nôn, đau bụng, rối loạn ý thức. Việc nhận biết sớm và xử trí kịp thời đóng vai trò quan trọng trong hạn chế biến chứng.

Nguyên nhân nào gây ngộ độc nấm?

Ngộ độc nấm thường bắt nguồn từ việc con người sử dụng các loại nấm không an toàn mà không có đủ kiến thức nhận diện. Nguyên nhân phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa nấm ăn được và nấm độc, do nhiều loài có hình thái gần giống nhau, đặc biệt khi còn non. Bên cạnh đó, thói quen hái và sử dụng nấm mọc tự nhiên trong rừng, vườn hoặc môi trường ẩm thấp cũng làm tăng nguy cơ tiếp xúc với các loài chứa độc tố nguy hiểm.

Ngoài ra, một số người tin rằng việc nấu chín, phơi khô hoặc ngâm rửa có thể loại bỏ độc tố, nhưng trên thực tế nhiều độc chất trong nấm có khả năng chịu nhiệt cao và không bị phá hủy trong quá trình chế biến. Ngộ độc cũng có thể xảy ra khi bảo quản nấm không đúng cách, khiến nấm bị phân hủy hoặc nhiễm vi sinh vật có hại. Nhìn chung, thiếu kiến thức về an toàn thực phẩm và nhận diện nấm là yếu tố cốt lõi làm gia tăng nguy cơ ngộ độc.

Dấu hiệu nhận biết độ ngộ độc nấm

Trong thực hành lâm sàng, việc nhận diện và đánh giá ngộ độc nấm gặp nhiều thách thức do gần tới 80% trường hợp không xác định được chính xác loại nấm đã ăn. Vì vậy, bác sĩ thường phải dựa vào thời gian khởi phát và các dấu hiệu, triệu chứng lâm sàng để định hướng chẩn đoán và xử trí. Hiện nay, đã ghi nhận khoảng 12 nhóm độc tố nấm với biểu hiện thành 14 hội chứng lâm sàng khác nhau. 

Nhìn chung, nhóm triệu chứng xuất hiện sớm (trong vòng < 6 giờ) thường ít nguy hiểm hơn, trong khi nhóm khởi phát muộn (> 6 giờ) có độc tính cao và nguy cơ tử vong. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng biểu hiện ban đầu không loại trừ khả năng ngộ độc nặng, đặc biệt khi người bệnh ăn nhiều loại nấm cùng lúc.

Nhóm triệu chứng khởi phát sớm (trong vòng < 6 giờ sau ăn)

Nhóm nấm độc gây triệu chứng cấp tính thường khởi phát trong vòng dưới 6 giờ sau khi ăn, đa số có diễn tiến nhẹ hơn so với các dạng ngộ độc muộn. Tuy nhiên, các biểu hiện vẫn cần được nhận diện sớm để theo dõi và xử trí kịp thời.

• Viêm dạ dày - ruột cấp: Đây là biểu hiện thường gặp nhất trong ngộ độc nấm khởi phát sớm, xuất hiện trong khoảng 1 - 3 giờ sau khi ăn. Người bệnh có thể buồn nôn, nôn nhiều lần, đau bụng quặn từng cơn và tiêu chảy. Mức độ triệu chứng có thể từ nhẹ đến nặng, gây mất nước và rối loạn điện giải nếu không được bù kịp thời.
• Rối loạn tri giác và ảo giác: Một số loại nấm chứa các hoạt chất như psilocybin và psilocin có thể gây ảnh hưởng đến nhận thức và cảm xúc. Triệu chứng thường xuất hiện khá sớm, trong vòng 30 phút đến 2 giờ sau ăn, với biểu hiện lo lắng, hoảng sợ, nghi ngờ, hoang tưởng hoặc ảo giác. Ngoài ra, người bệnh có thể có nhịp tim nhanh nhẹ và giãn đồng tử.
• Rối loạn chức năng hệ thần kinh trung ương (kích thích và ức chế): Một số độc tố như muscimol và axit ibotenic có thể gây tác động kép lên hệ thần kinh trung ương, vừa kích thích vừa ức chế. Các triệu chứng thường xuất hiện trong vòng 30 phút đến 3 giờ sau ăn, bao gồm buồn ngủ, lơ mơ hoặc hôn mê, xen kẽ với các biểu hiện kích thích như ảo giác, hành vi bất thường, chóng mặt, chán chường. Ở trẻ em, co giật có thể xảy ra. Ngoài ra, người bệnh còn có thể tiết nhiều nước bọt, kèm theo buồn nôn, nôn và đau bụng.
• Ngộ độc kiểu cholinergic (kích thích hệ thần kinh tự chủ): Khi ăn phải nấm chứa muscarine, người bệnh có thể xuất hiện hội chứng cholinergic với biểu hiện tăng tiết dịch rõ rệt. Các dấu hiệu điển hình gồm vã mồ hôi, chảy nước bọt, chảy nước mắt, co đồng tử, nhịp tim chậm và có thể co thắt phế quản gây khó thở. Một số trường hợp còn có tiểu không tự chủ. Thông thường, tình trạng này diễn ra trong thời gian ngắn và ít khi đe dọa tính mạng nếu không ăn với số lượng lớn.
• Phản ứng giống disulfiram (liên quan đến rượu): Một số loại nấm chứa coprine có thể gây phản ứng đặc biệt khi người bệnh uống rượu sau đó. Triệu chứng thường xuất hiện trong vòng khoảng 2 giờ sau khi uống ethanol, bao gồm đau đầu, đỏ bừng mặt, cổ và thân, buồn nôn, nôn, tim đập nhanh, đau ngực, khó thở và cảm giác lo âu hoặc sợ hãi. Trong một số trường hợp hiếm, có thể xảy ra hạ huyết áp, rối loạn nhịp tim, lú lẫn hoặc hôn mê. Các biểu hiện này thường tự giới hạn và giảm dần sau vài giờ.
• Tiêu cơ vân cấp tính: Một số loài nấm, đặc biệt thuộc họ Russula, có thể gây tiêu cơ vân cấp trong vòng vài giờ sau khi ăn. Người bệnh có biểu hiện đau cơ, yếu cơ, mệt mỏi và có thể kèm theo thay đổi xét nghiệm sinh hóa như tăng enzyme cơ. Đây là tình trạng cần được phát hiện sớm để tránh biến chứng lên thận.

Nhóm triệu chứng khởi phát muộn (> 6 giờ sau ăn)

Các loại nấm độc có triệu chứng khởi phát muộn (sau 6 giờ kể từ khi ăn) thường liên quan đến các độc tố nguy hiểm, có khả năng gây tổn thương cơ quan đích như gan, thận hoặc cơ vân. Nhóm này đặc biệt đáng lo ngại vì biểu hiện ban đầu có thể không rầm rộ, nhưng diễn tiến về sau lại nặng nề và có nguy cơ đe dọa tính mạng.

• Viêm dạ dày - ruột cấp kèm suy thận muộn: Một số loài nấm chứa độc tố như allenic norleucine có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng. Ban đầu, người bệnh xuất hiện triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đau bụng và tiêu chảy trong khoảng 2 - 6 giờ (có thể muộn hơn). Tuy nhiên, tổn thương thận thường xuất hiện muộn hơn, từ 12 - 24 giờ sau ăn và rõ rệt trong vài ngày tiếp theo. Dấu hiệu sớm của suy thận là giảm lượng nước tiểu, sau đó có thể tiến triển thành suy thận cấp do hoại tử ống thận.
• Viêm dạ dày - ruột kèm nhiễm độc gan tiến triển: Đây là hội chứng điển hình của các loại nấm chứa amatoxin, có độc tính rất cao. Sau khoảng 6 - 12 giờ, người bệnh bắt đầu nôn và tiêu chảy dữ dội, dễ nhầm với ngộ độc thực phẩm thông thường. Tuy nhiên, sau giai đoạn này, độc tố tiếp tục gây tổn thương gan tiến triển. Khoảng 1 - 2 ngày sau, có thể xuất hiện suy gan cấp với biểu hiện vàng da, rối loạn đông máu, nhiễm toan chuyển hóa và bệnh não gan. Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng có thể dẫn đến suy đa cơ quan và tử vong trong vòng vài ngày.
• Suy thận muộn do độc tố đặc hiệu: Một số độc chất như orellanine và các hợp chất liên quan có thể gây tổn thương thận xuất hiện rất muộn, từ vài ngày đến vài tuần sau khi ăn nấm. Giai đoạn đầu, người bệnh có các triệu chứng không đặc hiệu như đau đầu, buồn nôn, nôn, đau bụng, đau cơ và chóng mặt. Sau đó, tổn thương thận tiến triển với các biểu hiện như đau vùng thắt lưng, thay đổi lượng nước tiểu (thiểu niệu hoặc đa niệu), có thể xuất hiện đái máu, đái mủ hoặc protein niệu.
• Tiêu cơ vân khởi phát muộn: Một số loài nấm như Tricholoma equestre có thể gây tiêu cơ vân khi ăn với số lượng lớn. Triệu chứng thường xuất hiện sau 24 - 72 giờ, bao gồm mệt mỏi, buồn nôn, đau cơ lan tỏa và yếu cơ. Xét nghiệm máu có thể ghi nhận tăng kali và tăng creatine kinase - dấu hiệu của tổn thương cơ. Nếu không được phát hiện và xử trí sớm, tình trạng này có thể dẫn đến biến chứng suy thận.

Các biểu hiện hiếm gặp

Ngoài các biểu hiện thường gặp, ngộ độc nấm còn có thể gây ra một số triệu chứng hiếm nhưng đáng lưu ý, dễ bị nhầm lẫn với bệnh lý khác.

• Đau đỏ da và rối loạn cảm giác: Một số nấm chứa độc tố acromelic có thể gây dị cảm đầu chi, đau rát, mất ngủ, kèm ban đỏ và phù tay chân. Triệu chứng thường xuất hiện sau khoảng 24 giờ và có thể kéo dài nhiều tuần đến vài tháng.
• Viêm da dị ứng: Một số loại nấm như nấm hương có thể gây viêm da tiếp xúc với biểu hiện ngứa và nổi ban đỏ, thường không nghiêm trọng nhưng gây khó chịu.
• Thiếu máu tán huyết miễn dịch: Một số loài nấm có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch làm phá hủy hồng cầu, gây thiếu máu, nước tiểu sẫm màu và nguy cơ tổn thương thận cấp.
• Tổn thương hô hấp do hít bào tử nấm: Hít phải bào tử từ một số loài nấm có thể gây viêm phổi dị ứng, biểu hiện ho, khó thở và trong trường hợp nặng có thể dẫn đến suy hô hấp.

Cách phòng ngừa ngộ độc nấm

Phòng ngừa ngộ độc nấm là biện pháp quan trọng giúp giảm thiểu nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, đặc biệt trong bối cảnh nhiều người vẫn có thói quen sử dụng nấm tự nhiên mà thiếu kiến thức nhận diện. Việc chủ động phòng tránh cần được thực hiện một cách toàn diện và nhất quán.

• Tránh tuyệt đối việc hái và sử dụng nấm hoang dại: Nhiều loài nấm độc có hình dạng rất giống với nấm ăn được, khiến việc phân biệt bằng mắt thường trở nên khó khăn ngay cả với người có kinh nghiệm. Do đó, không nên tự ý thu hái nấm trong rừng, vườn hay các khu vực ẩm thấp để sử dụng làm thực phẩm.
• Lựa chọn nấm có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm định: Chỉ nên sử dụng các loại nấm được nuôi trồng, phân phối bởi cơ sở uy tín và có thông tin rõ ràng về xuất xứ. Điều này giúp giảm đáng kể nguy cơ tiếp xúc với các loại nấm chứa độc tố nguy hiểm.
• Không áp dụng các mẹo dân gian thiếu cơ sở khoa học: Một số quan niệm như nấm bị côn trùng ăn là an toàn, nấm không có vị đắng thì không độc, hay đun sôi có thể loại bỏ độc tố đều không được chứng minh. Việc tin vào các kinh nghiệm này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
• Đảm bảo chế biến và bảo quản đúng cách: Nấm cần được sử dụng khi còn tươi, không có dấu hiệu hư hỏng hoặc biến chất. Sau khi thu mua, nên bảo quản trong điều kiện phù hợp và chế biến sớm để hạn chế nguy cơ phát sinh độc tố hoặc nhiễm vi sinh vật.

Ngộ độc nấm là tình trạng tiềm ẩn nhiều nguy cơ nghiêm trọng, với biểu hiện lâm sàng đa dạng và diễn tiến khó lường, đặc biệt trong các trường hợp khởi phát muộn. Do đó, việc nâng cao nhận thức, chủ động phòng ngừa và nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường sau khi ăn nấm đóng vai trò then chốt trong bảo vệ sức khỏe. Khi nghi ngờ ngộ độc, người bệnh cần được theo dõi và xử trí y tế kịp thời để hạn chế tối đa biến chứng và nguy cơ tử vong.