Hướng dẫn xử trí sốc phản vệ: Phác đồ chuẩn và phòng ngừa tái phát

Sốc phản vệ là một trong những tình trạng cấp cứu nguy hiểm nhất do phản ứng dị ứng, có thể xảy ra sau khi dùng thuốc, ăn thực phẩm hoặc tiếp xúc với các dị nguyên khác. Bệnh diễn tiến rất nhanh, nhiều trường hợp chỉ trong vài phút đã xuất hiện suy hô hấp, tụt huyết áp hoặc ngừng tuần hoàn nếu không được xử trí kịp thời. Vì vậy, nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và xử trí sốc phản vệ đúng cách có ý nghĩa quyết định đến khả năng cứu sống người bệnh. 

Sốc phản vệ là gì? Vì sao cần xử trí khẩn cấp?

Sốc phản vệ là mức độ nặng nhất của phản vệ, xảy ra khi cơ thể phản ứng quá mức với một dị nguyên như thuốc, thực phẩm, nọc côn trùng hoặc một số tác nhân khác. Phản ứng này có thể xuất hiện chỉ sau vài giây, vài phút hoặc vài giờ kể từ khi tiếp xúc với dị nguyên và thường diễn tiến rất nhanh.

Điều khiến sốc phản vệ trở nên đặc biệt nguy hiểm là phản ứng dị ứng không chỉ ảnh hưởng đến một cơ quan mà tác động lên toàn bộ cơ thể. Hàng loạt chất trung gian hóa học được giải phóng làm giãn mạch mạnh, tăng tính thấm thành mạch và co thắt đường thở. Hậu quả là huyết áp tụt nhanh, lượng máu và oxy đến các cơ quan quan trọng suy giảm, khiến người bệnh có nguy cơ rơi vào suy hô hấp, sốc, ngừng tim hoặc tử vong trong thời gian ngắn. Chính vì diễn tiến rất nhanh nên việc xử trí đúng ngay từ những phút đầu giúp nâng cao khả năng hồi phục và giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.

Dấu hiệu sốc phản vệ cần nhận biết sớm

Triệu chứng của sốc phản vệ có thể xuất hiện chỉ sau vài giây đến vài giờ kể từ khi tiếp xúc với dị nguyên. Các biểu hiện rất đa dạng và thường ảnh hưởng đến nhiều cơ quan cùng lúc. Vì vậy, không nên đánh giá tình trạng chỉ dựa trên một biểu hiện đơn lẻ mà cần quan sát tổng thể các dấu hiệu của người bệnh.

Người bị sốc phản vệ có thể gặp một hoặc nhiều biểu hiện sau:

• Trên da và niêm mạc: Nổi mề đay hoặc ban đỏ lan rộng, ngứa nhiều, da nóng bừng, phù môi, lưỡi, mí mắt hoặc phù mạch. Khi phản vệ tiến triển nặng, da có thể tím tái do thiếu oxy.
• Ở đường hô hấp: Khó thở, cảm giác hụt hơi, thở khò khè, thở rít, khàn tiếng, nghẹn cổ hoặc khó nuốt do phù nề đường thở. Đây là nhóm triệu chứng cần đặc biệt lưu ý vì có thể dẫn đến suy hô hấp trong thời gian rất ngắn.
• Ở hệ tim mạch: Chóng mặt, choáng váng, mạch nhanh nhưng yếu, huyết áp tụt, cảm giác sắp ngất hoặc ngất. Những biểu hiện này cho thấy tuần hoàn đang bị ảnh hưởng và cần được cấp cứu khẩn cấp.
• Ở đường tiêu hóa: Đau bụng quặn từng cơn, buồn nôn, nôn, tiêu chảy hoặc co cứng bụng. Các triệu chứng tiêu hóa thường xuất hiện khi dị nguyên đi vào cơ thể qua đường ăn uống nhưng cũng có thể gặp trong nhiều trường hợp phản vệ khác.
• Dấu hiệu phản vệ nặng: Lơ mơ, mất ý thức, co giật, ngừng thở hoặc ngừng tuần hoàn. Đây là tình trạng đe dọa tính mạng, cần được cấp cứu ngay tại chỗ và nhanh chóng chuyển đến cơ sở y tế.

Cần lưu ý rằng không phải người bệnh nào cũng xuất hiện đầy đủ các triệu chứng trên. Một số trường hợp không có nổi mề đay hoặc ban đỏ mà khởi phát ngay bằng khó thở, tụt huyết áp hoặc rối loạn ý thức. Do đó, nếu các dấu hiệu bất thường xuất hiện sau khi dùng thuốc, ăn thực phẩm hoặc tiếp xúc với dị nguyên, cần gọi cấp cứu ngay và không nên chờ triệu chứng tự cải thiện.

Khi nào cần gọi cấp cứu ngay vì nghi sốc phản vệ?

Sốc phản vệ có thể chuyển từ những biểu hiện ban đầu sang tình trạng nguy kịch chỉ trong vài phút. Vì vậy, nếu người bệnh vừa dùng thuốc, ăn thực phẩm, bị côn trùng đốt hoặc tiếp xúc với dị nguyên và xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu dưới đây, cần gọi cấp cứu ngay:

• Khó thở, thở khò khè hoặc thở rít;
• Phù môi, lưỡi hoặc cổ họng;
• Khàn tiếng, khó nói hoặc khó nuốt;
• Chóng mặt, choáng váng hoặc ngất;
• Huyết áp tụt, tay chân lạnh, vã mồ hôi;
• Mạch nhanh, yếu hoặc khó bắt;
• Đau tức ngực;
• Lơ mơ, mất ý thức hoặc co giật;
• Ngừng thở hoặc ngừng tuần hoàn.

Ngay cả khi các triệu chứng tạm thời thuyên giảm, người bệnh vẫn cần được đưa đến cơ sở y tế để tiếp tục theo dõi. Trong một số trường hợp, phản vệ có thể tái phát sau nhiều giờ dù không tiếp xúc lại với dị nguyên.

Phác đồ xử trí phản vệ theo hướng dẫn Bộ Y tế

Sốc phản vệ cần được xử trí ngay tại nơi xảy ra sự cố, không nên chờ đến khi người bệnh được chuyển đến bệnh viện mới bắt đầu cấp cứu. Theo Thông tư 51/2017/TT-BYT, ưu tiên hàng đầu là nhanh chóng kiểm soát phản ứng phản vệ, duy trì đường thở, hô hấp và tuần hoàn để hạn chế nguy cơ ngừng tim, ngừng thở cũng như các biến chứng đe dọa tính mạng. Dưới đây là hướng dẫn cụ thể cho từng bước, bao gồm:

Sơ cấp cứu tại chỗ 

Ngay khi phát hiện người bệnh có dấu hiệu nghi ngờ sốc phản vệ, cần nhanh chóng thực hiện đồng thời các biện pháp sau:

• Ngừng ngay việc sử dụng thuốc hoặc loại bỏ dị nguyên nếu xác định được nguyên nhân. Nếu có thể, đưa người bệnh ra khỏi khu vực có côn trùng hoặc tác nhân gây dị ứng.
• Gọi cấp cứu 115 hoặc báo động khẩn trong nội viện nếu đang ở cơ sở y tế.
• Đặt người bệnh nằm ngửa, đầu thấp và nâng hai chân để hỗ trợ tuần hoàn. Trường hợp người bệnh nôn hoặc giảm ý thức, nên đặt nằm nghiêng để hạn chế hít sặc và giữ đường thở thông thoáng.
• Tiêm adrenalin càng sớm càng tốt khi có chỉ định. Liều tiêm bắp thường dùng là 0,3–0,5 mg ở người lớn và 0,01 mg/kg ở trẻ em (tối đa 0,3 mg/lần).
• Theo dõi sát tình trạng người bệnh, chuẩn bị chuyển viện nếu cần.

Cần lưu ý rằng Adrenaline là thuốc ưu tiên hàng đầu trong cấp cứu sốc phản vệ và cần được sử dụng càng sớm càng tốt khi có chỉ định.

Xử trí y tế tại bệnh viện hoặc khi nhân viên y tế tiếp cận

Khi bệnh nhân đã được đưa đến cơ sở y tế hoặc nhân viên y tế tiếp cận hiện trường, cần triển khai phác đồ điều trị chuyên sâu càng sớm càng tốt. Đây là giai đoạn quyết định đến tỷ lệ sống còn và khả năng hồi phục. Dưới đây là các bước xử trí cụ thể:

Tiêm Adrenaline

Adrenaline là lựa chọn đầu tay, không thể thay thế trong cấp cứu sốc phản vệ. Cần sử dụng càng sớm càng tốt để đảo ngược tình trạng giãn mạch, phù nề đường thở và suy tuần hoàn. Cụ thể:

Tiêm bắp:

• Người lớn: 0,5 mg.
• Trẻ em: 0,01 mg/kg tiêm bắp (tối đa 0,3 mg/lần).
• Có thể lặp lại sau 5 - 15 phút nếu không cải thiện.

Truyền tĩnh mạch (IV):

• Áp dụng khi người bệnh không đáp ứng với tiêm bắp.
• Liều ban đầu: 0,1 µg/kg/phút, điều chỉnh tùy theo huyết áp và nhịp tim.

Hỗ trợ hô hấp và bảo đảm đường thở luôn thông suốt

Nếu người bệnh có dấu hiệu khó thở, phù thanh quản hoặc suy hô hấp, bác sĩ sẽ áp dụng các biện pháp hỗ trợ phù hợp để duy trì đường thở và đảm bảo cung cấp đủ oxy cho cơ thể, bao gồm:

• Thở oxy lưu lượng cao qua mặt nạ, thường từ 5 - 10 lít/phút.
• Hỗ trợ bóp bóng Ambu nếu người bệnh suy hô hấp.
• Đặt nội khí quản hoặc mở khí quản cấp cứu khi có nguy cơ tắc nghẽn đường thở do phù thanh quản.

Việc duy trì oxy hóa đầy đủ giúp ngăn ngừa tổn thương não và biến chứng hô hấp thứ phát.

Truyền dịch nhanh

Ở người bị sốc phản vệ, tình trạng giãn mạch và tăng tính thấm thành mạch có thể khiến huyết áp tụt nhanh. Khi đó, bác sĩ sẽ chỉ định truyền dịch để phục hồi thể tích tuần hoàn và cải thiện tưới máu đến các cơ quan:

• Truyền nhanh Natri clorid 0,9% hoặc Ringer Lactate.
• Người lớn thường truyền nhanh khoảng 1.000 ml trong 20 phút; trẻ em truyền 20 ml/kg trong 10 - 20 phút, có thể lặp lại nếu huyết áp chưa cải thiện.

Ngoài ra, người bệnh cần được theo dõi sát mạch, huyết áp, nhịp thở khi truyền dịch nhanh.

Dùng thuốc hỗ trợ 

Bên cạnh Adrenaline, các thuốc hỗ trợ có vai trò kiểm soát triệu chứng và hạn chế nguy cơ phản vệ tái phát sau cấp cứu.

• Thuốc kháng histamin H1 như Chlorpheniramine để giảm ngứa, nổi mề đay và phù.
• Corticosteroid như Hydrocortisone hoặc Methylprednisolone nhằm hỗ trợ giảm phản ứng viêm và hạn chế nguy cơ phản vệ hai pha.
• Thuốc giãn phế quản như Salbutamol khí dung nếu người bệnh vẫn còn co thắt phế quản hoặc khò khè.

Các lọại thuốc này chỉ có vai trò hỗ trợ điều trị và không thay thế adrenalin trong xử trí sốc phản vệ cấp.

Sau sốc phản vệ cần theo dõi và phòng tái phát thế nào?

Người bệnh sẽ được theo dõi những gì?

Ngay cả khi các triệu chứng đã cải thiện sau cấp cứu, người bệnh vẫn cần được theo dõi tại cơ sở y tế vì phản vệ có thể tái phát sau nhiều giờ mà không cần tiếp xúc lại với dị nguyên. Hiện tượng này được gọi là phản vệ hai pha và vẫn có thể gây suy hô hấp, tụt huyết áp hoặc rối loạn tuần hoàn nếu không được phát hiện kịp thời.

Trong thời gian theo dõi, bác sĩ sẽ đánh giá liên tục diễn biến của người bệnh để kịp thời xử trí nếu có bất thường. Các nội dung theo dõi thường bao gồm:

• Huyết áp, mạch và nhịp thở;
• Độ bão hòa oxy trong máu (SpO₂);
• Mức độ tỉnh táo và ý thức;
• Các dấu hiệu bất thường về hô hấp hoặc tuần hoàn;
• Nguy cơ xuất hiện phản vệ hai pha.

Tùy mức độ phản vệ và đáp ứng điều trị, thời gian theo dõi có thể khác nhau ở mỗi người. Với những trường hợp nặng hoặc có nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định nhập viện để tiếp tục theo dõi và điều trị.

Làm gì để hạn chế phản vệ tái phát?

Sau khi xuất viện, người bệnh cần chủ động phòng ngừa để giảm nguy cơ phản vệ tái phát. Người bệnh nên lưu ý:

• Ghi nhớ chính xác thuốc hoặc dị nguyên đã gây phản vệ.
• Thông báo tiền sử dị ứng mỗi khi khám bệnh hoặc điều trị.
• Mang theo thẻ theo dõi dị ứng nếu đã được cơ sở y tế cấp.
• Tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ về sử dụng thuốc và các biện pháp dự phòng.
• Mang theo bút tiêm adrenalin tự động nếu được bác sĩ chỉ định.

Bên cạnh đó, người thân cũng nên được hướng dẫn nhận biết các dấu hiệu cảnh báo phản vệ và cách xử trí ban đầu để có thể hỗ trợ kịp thời trong tình huống khẩn cấp. Sự chủ động của người bệnh và gia đình sẽ góp phần giảm nguy cơ tái phát, đồng thời hạn chế những biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra.

Xử trí sốc phản vệ đúng cách và kịp thời là yếu tố quyết định giúp giảm nguy cơ tử vong cũng như hạn chế các biến chứng nghiêm trọng. Khi xuất hiện các dấu hiệu như khó thở, tụt huyết áp, phù họng hoặc rối loạn ý thức sau khi tiếp xúc với dị nguyên, người bệnh cần được cấp cứu ngay và sử dụng adrenalin theo đúng chỉ định của nhân viên y tế. Đồng thời, việc chủ động phòng ngừa, ghi nhớ tiền sử dị ứng và tái khám theo hướng dẫn sẽ giúp giảm nguy cơ phản vệ tái phát, góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Xem thêm: 

• Tiêm vắc xin bị sốc phản vệ và cách xử trí sốc phản vệ phù hợp

• Nhận biết dấu hiệu sốc phản vệ ở trẻ em và phương pháp xử trí