Thủy ngân là gì? Hiểu đúng về nguy cơ và cách phòng tránh

Thủy ngân là một kim loại quen thuộc nhưng cũng đầy bí ẩn, hiện diện trong nhiều vật dụng hàng ngày và cả trong tự nhiên. Hiểu rõ bản chất và các dạng tồn tại của nó sẽ giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về những rủi ro sức khỏe liên quan.

Thủy ngân là gì và tồn tại ở những dạng nào?

Thủy ngân (ký hiệu hóa học Hg) là một nguyên tố kim loại nặng, có màu trắng bạc và là kim loại duy nhất tồn tại ở thể lỏng trong điều kiện nhiệt độ và áp suất tiêu chuẩn. Đặc tính độc đáo này khiến nó được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực từ y tế đến công nghiệp.

Tuy nhiên, chính sự hiện diện đa dạng này cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Trong tự nhiên và đời sống, chúng ta có thể tiếp xúc với thủy ngân dưới ba dạng chính, mỗi dạng có mức độ độc tính và ảnh hưởng khác nhau:

Thủy ngân nguyên tố (kim loại): Đây là dạng lỏng, không mùi mà chúng ta thường thấy trong các nhiệt kế, áp kế cũ hay trám răng amalgam. Dạng này ít độc khi nuốt phải do khả năng hấp thu qua đường ruột kém, nhưng hơi của nó lại cực kỳ độc hại khi hít phải, có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho hệ thần kinh, phổi và thận.
Thủy ngân vô cơ: Tồn tại dưới dạng muối, thường được sử dụng trong một số loại kem làm sáng da, chất khử trùng hoặc trong các phòng thí nghiệm. Các hợp chất này có thể gây ăn mòn da, mắt, đường tiêu hóa và đặc biệt độc hại cho thận nếu nuốt phải.
Thủy ngân hữu cơ (Methylmercury): Đây là dạng độc hại nhất và phổ biến nhất mà con người tiếp xúc. Vi khuẩn trong môi trường nước có thể chuyển đổi các dạng thủy ngân khác thành methylmercury. Chất này sau đó tích tụ sinh học trong chuỗi thức ăn, đặc biệt là ở các loài cá lớn, động vật biển có vỏ. Khi con người ăn phải, methylmercury dễ dàng hấp thụ vào cơ thể và gây độc nặng cho hệ thần kinh trung ương.

Một dạng hữu cơ khác là ethylmercury, được dùng làm chất bảo quản trong một số loại vắc-xin, nhưng nó được cơ thể xử lý và đào thải nhanh hơn nhiều so với methylmercury và không gây nguy hiểm cho sức khỏe ở liều lượng sử dụng.

*Nhiệt kế thủy ngân chứa thủy ngân nguyên tố, dạng kim loại lỏng có thể phát tán hơi độc khi bị vỡ*

Nguồn gốc và con đường phơi nhiễm thủy ngân trong đời sống

Hiểu được thủy ngân từ đâu đến và xâm nhập vào cơ thể chúng ta như thế nào là chìa khóa để chủ động phòng ngừa. Nguồn phát thải kim loại này bao gồm cả tự nhiên và các hoạt động của con người.

Nguồn gốc tự nhiên và nhân tạo

Trong tự nhiên, thủy ngân được giải phóng vào môi trường từ các hoạt động của núi lửa và quá trình phong hóa đá. Tuy nhiên, các hoạt động của con người mới là nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm thủy ngân trên toàn cầu.

Các nguồn nhân tạo chủ yếu bao gồm việc đốt than tại các nhà máy nhiệt điện, các quy trình công nghiệp, lò đốt chất thải, và đặc biệt là hoạt động khai thác vàng quy mô nhỏ. Bên cạnh các hoạt động công nghiệp, biến đổi khí hậu hiện nay đang làm gia tăng nồng độ thủy ngân trong thủy quyển do giải phóng Hg tích tụ từ băng vĩnh cửu và các lớp trầm tích sâu.

Các con đường phơi nhiễm chính

Con người có thể tiếp xúc với thủy ngân qua nhiều con đường khác nhau, nhưng phổ biến nhất là:

Qua đường ăn uống: Đây là con đường phơi nhiễm chính đối với hầu hết mọi người, chủ yếu thông qua việc tiêu thụ cá và các loại hải sản khác có chứa methylmercury. Các loài cá săn mồi lớn ở đỉnh chuỗi thức ăn như cá kiếm, cá mập, cá ngừ thường có hàm lượng thủy ngân tích tụ cao hơn.
Qua đường hô hấp: Hít phải hơi thủy ngân từ các tai nạn như vỡ nhiệt kế, vỡ bóng đèn huỳnh quang, hoặc từ các hỗn hống trám răng. Công nhân trong các ngành công nghiệp có sử dụng thủy ngân cũng có nguy cơ cao hít phải hơi độc này.
Qua tiếp xúc da: Mặc dù ít phổ biến hơn, một số hợp chất thủy ngân có thể được hấp thụ qua da, ví dụ như trong các loại mỹ phẩm làm sáng da không rõ nguồn gốc.

*Thủy ngân chủ yếu phơi nhiễm qua ăn uống, đặc biệt từ cá và hải sản chứa methylmercury*

Mức độ nguy hiểm của thủy ngân đối với sức khỏe

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp thủy ngân vào danh sách 10 hóa chất gây ảnh hưởng nghiêm trọng nhất đến sức khỏe cộng đồng. Mức độ độc tính phụ thuộc vào nhiều yếu tố như dạng thủy ngân, liều lượng, thời gian và đường tiếp xúc.

Triệu chứng nhiễm độc thủy ngân

Thủy ngân gây độc chủ yếu lên hệ thần kinh trung ương và ngoại biên. Các triệu chứng nhiễm độc có thể đa dạng và phát triển âm thầm, bao gồm:

Run rẩy, đặc biệt là ở tay.
Mất ngủ, giảm trí nhớ.
Ảnh hưởng đến thần kinh cơ, gây yếu cơ, khó phối hợp vận động.
Đau đầu và rối loạn chức năng nhận thức.
Thay đổi cảm xúc, dễ cáu kỉnh, lo lắng hoặc trầm cảm.

Ngoài ra, nhiễm độc còn có thể gây hại cho hệ tiêu hóa, hệ miễn dịch, làm tổn thương phổi, thận, da và mắt. Trong trường hợp cấp tính với liều lượng cao, nạn nhân có thể nôn ra máu, suy kiệt toàn thân và có nguy cơ tử vong.

*Nhiễm độc thủy ngân có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng*

Đối tượng nào dễ bị tổn thương nhất?

Có hai nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm với tác động của thủy ngân:

Thai nhi: Đây là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Methylmercury từ thực phẩm người mẹ ăn có thể đi qua nhau thai và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển não bộ và hệ thần kinh của em bé. Điều này có thể dẫn đến suy giảm khả năng tư duy, nhận thức, trí nhớ, ngôn ngữ và các kỹ năng vận động của trẻ sau này.
Người phơi nhiễm mãn tính: Những người thường xuyên tiếp xúc với thủy ngân ở nồng độ thấp trong thời gian dài, như ngư dân ở vùng nước ô nhiễm, công nhân nhà máy, có nguy cơ cao bị tổn thương thần kinh và thận vĩnh viễn.

Các biện pháp giảm thiểu tiếp xúc và phòng ngừa ngộ độc

Phòng ngừa phơi nhiễm là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe khỏi tác động của thủy ngân. Các biện pháp bao gồm cả nỗ lực chung của cộng đồng và hành động của mỗi cá nhân.

Ở quy mô lớn hơn, các quốc gia đang nỗ lực thúc đẩy việc sử dụng năng lượng sạch để giảm đốt than, ngừng khai thác thủy ngân và loại bỏ dần các sản phẩm chứa thủy ngân không cần thiết. Trong chăm sóc sức khỏe, các thiết bị như nhiệt kế và máy đo huyết áp chứa thủy ngân đang dần được thay thế bằng các phương án kỹ thuật số an toàn hơn.

*Sử dụng nhiệt kế điện tử là giải pháp an toàn thay thế cho nhiệt kế thủy ngân*

Đối với mỗi cá nhân, chúng ta có thể thực hiện các biện pháp sau:

Lựa chọn hải sản thông minh: Phụ nữ mang thai, dự định có thai và trẻ nhỏ nên hạn chế ăn các loại cá lớn như cá kiếm, cá thu vua, cá mập. Thay vào đó, hãy chọn các loại cá nhỏ hơn, ít có nguy cơ nhiễm độc hơn như cá hồi, cá cơm, cá mòi.
Xử lý cẩn thận các sản phẩm chứa thủy ngân: Khi nhiệt kế hoặc bóng đèn huỳnh quang bị vỡ, cần mở cửa sổ để thông gió, đeo găng tay để thu gom các hạt thủy ngân, uyệt đối không dùng máy hút bụi hoặc chổi quét vì sẽ làm thủy ngân phân tán thành các hạt nhỏ hoặc bay hơi vào không khí, gây nguy cơ ngộ độc đường hô hấp. Cho tất cả vào một lọ thủy tinh đậy kín và xử lý theo quy định về chất thải nguy hại.
Tránh các sản phẩm không rõ nguồn gốc: Cẩn trọng với các loại mỹ phẩm làm sáng da, đặc biệt là hàng xách tay không có nhãn mác rõ ràng, vì chúng có thể chứa các hợp chất thủy ngân vô cơ.

Thủy ngân là một phần của môi trường tự nhiên, nhưng các hoạt động của con người đã làm gia tăng đáng kể nguy cơ phơi nhiễm. Việc trang bị kiến thức đầy đủ và áp dụng các biện pháp phòng ngừa đơn giản trong cuộc sống hàng ngày là cách hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe của chính bạn và những người thân yêu khỏi những tác động tiêu cực của kim loại độc hại này.